español
|
|
FAATULAGAINA O LE GALUEGA AGA
|
CONSTITUCIÓN DE LA NACIÓN
ARGENTINA
|
|
|
|
SAUNOAGA
|
PREÁMBULO
|
|
|
|
O i matou o sui o tagata o le
Atunuu o Atenitina, na matou potopoto i le Fono Aoao a le Itumalo Aoao e ala
i le filifiliga ma le filifilia o itumalo o loo tusia, i le tausisia o pepa
na i ai muamua, ina ia faavaeina ai le va o malo, faamalosia le amiotonu, e
maua ai le puipuiga lautele, faʻaleleia le soifua manuia lautele, ma
faʻamautinoa le lelei o le saʻolotoga, mo i tatou, mo a tatou fanau, ma
tagata uma o le lalolagi oe mananao e nonofo i le eleele Atenitina:
valaʻauina le puipuia o le Atua, punavai o mea uma mafuaaga ma le faʻamaoni:
matou te faʻatonuina, faʻatonuina ma faʻatuina lenei Faavae mo le Atunuu
Atenitina.
|
Nos los representantes del
pueblo de la Nación Argentina, reunidos en Congreso General Constituyente por
voluntad y elección de las provincias que la componen, en cumplimiento de
pactos preexistentes, con el objeto de constituir la unión nacional, afianzar
la justicia, consolidar la paz interior, proveer a la defensa común, promover
el bienestar general, y asegurar los beneficios de la libertad, para
nosotros, para nuestra posteridad, y para todos los hombres del mundo que
quieran habitar en el suelo argentino: invocando la protección de Dios,
fuente de toda razón y justicia: ordenamos, decretamos y establecemos esta
Constitución, para la Nación Argentina.
|
|
|
|
VAEGA ONE
|
PRIMERA PARTE
|
|
|
|
Uluai Mataupu
|
Capítulo Primero
|
|
|
|
Tautinoga, aia tatau ma faʻamaonia
|
Declaraciones, derechos y garantías
|
|
|
|
Mataupu 1.- Ua faʻaaogaina e
le Atunuu Atenitina mo lana malo le foliga o le malo feterale, e tusa ai ma
le Faavae o loʻo i ai nei.
|
Artículo 1º.- La Nación
Argentina adopta para su gobierno la forma representativa republicana
federal, según la establece la presente Constitución.
|
|
|
|
Mataupu 2 .- E lagolagoina e
le feterale le lotu lotu a Roma Katoliko.
|
Artículo 2º.- El Gobierno
federal sostiene el culto católico apostólico romano.
|
|
|
|
Mataupu 3. O pulega o loʻo
faʻaaogaina le malo tele, o loʻo nonofo i totonu o le taulaga ua taʻua o le
Capital of the Republic e se tulafono faʻapitoa a le Koneferenisi, o le tuʻufaʻatasia
na faia e se tasi poo le sili atu o tulafono a le itumalo, o le teritori o le
a feteenai.
|
Artículo 3º.- Las autoridades
que ejercen el Gobierno federal, residen en la ciudad que se declare Capital
de la República por una ley especial del Congreso, previa cesión hecha por
una o más legislaturas provinciales, del territorio que haya de federalizarse.
|
|
|
|
Mataupu 4.- O le Malo Tele e
tuuina atu tupe a le Malo faatasi ai ma tupe a le Matagaluega o Tupe na faia
mai le oloa o oloa faaulufale mai ma le auina atu i fafo, mai le faatauina
atu po o le lisiina atu o fanua umia faaleatunuu, mai tupe maua a le Post
Office, mai le isi saofaga o loʻo tuʻufaʻatasia ma le tutusa e le Fono Aoao a
le Fono Aoao i le faitau aofaʻi, ma o nonogatupe ma aitalafu faʻapitoa na
faʻatuina e le Fono e tasi mo faalavelave faafuasei a le atunuu, poʻo mo
kamupani faʻapitoa a le atunuu.
|
Artículo 4º.- El Gobierno
federal provee a los gastos de la Nación con los fondos del Tesoro nacional
formado del producto de derechos de importación y exportación, del de la
venta o locación de tierras de propiedad nacional, de la renta de Correos, de
las demás contribuciones que equitativa y proporcionalmente a la población
imponga el Congreso General, y de los empréstitos y operaciones de crédito
que decrete el mismo Congreso para urgencias de la Nación, o para empresas de
utilidad nacional.
|
|
|
|
Mataupu 5 .- O itumalo
taitasi o le a latou faia se tulafono ia te ia lava o se Faavae i lalo o le
faiga sui sui, e tusa ai ma mataupu faavae, tautinoga ma faamaoniga o le
National Constitution; ma faʻamautinoaina le pulega o le amiotonu, lana
pulega faʻale-malo, ma aoga tulagalua. I lalo o nei aiaiga, e faʻamaonia e le
malo tele i itumalo taitasi le fiafiaga ma le faʻaogaina o ana faʻalapotopotoga.
|
Artículo 5º.- Cada provincia
dictará para sí una Constitución bajo el sistema representativo republicano,
de acuerdo con los principios, declaraciones y garantías de la Constitución
Nacional; y que asegure su administración de justicia, su régimen municipal,
y la educación primaria. Bajo de estas condiciones el Gobierno federal,
garante a cada provincia el goce y ejercicio de sus instituciones.
|
|
|
|
Mataupu 6.- O le feterale e
aafia i le teritori o malo ina ia mautinoa ai le malo o le malo, poo le
teenaina o osofaiga mai fafo, ma le talosagaina o latou pulega faavaeina ina
ia tausia pe toe faatuina, pe a na latou teena e ala i le fouvalega, po o le
osofaia o isi itumalo.
|
Artículo 6º.- El Gobierno
federal interviene en el territorio de las provincias para garantir la forma
republicana de gobierno, o repeler invasiones exteriores, y a requisición de
sus autoridades constituidas para sostenerlas o restablecerlas, si hubiesen
sido depuestas por la sedición, o por invasión de otra provincia.
|
|
|
|
Mataupu 7 .- O galuega a le
malo ma taualumaga faafaamasinoga a se itumalo e fiafia atoatoa i isi; ma le
Fono Aoao e mafai e tulafono lautele ona fuafua pe o le a le ituaiga o faʻataʻitaʻiga
o nei gaioiga ma taualumaga, ma aʻafiaga faaletulafono o le a latou gaosia.
|
Artículo 7º.- Los actos
públicos y procedimientos judiciales de una provincia gozan de entera fe en
las demás; y el Congreso puede por leyes generales determinar cuál será la
forma probatoria de estos actos y procedimientos, y los efectos legales que
producirán.
|
|
|
|
Mataupu 8 .- O tagata
tagatanuu o itumalo taitasi latou te fiafia uma i aiā, avanoa ma faʻamautinoaga
o loʻo i totonu o le suafa o le tagatanuu i isi. O le faʻasalaga o tagata
solitulafono o se fefaʻasoaʻiga i le va o itumalo uma.
|
Artículo 8º.- Los ciudadanos
de cada provincia gozan de todos los derechos, privilegios e inmunidades
inherentes al título de ciudadano en las demás. La extradición de los
criminales es de obligación recíproca entre todas las provincias.
|
|
|
|
Mataupu 9.- I totonu o
teritori uma o le Atunuʻu o le a le toe i ai ni tu masani nai lo tagata
lautele, lea o le a pulea ai le faasologa o tau o le a pulea e le Fono Aoao.
|
Artículo 9º.- En todo el
territorio de la Nación no habrá más aduanas que las nacionales, en las
cuales regirán las tarifas que sancione el Congreso.
|
|
|
|
Mataupu 10. - I totonu o le
Malo e saoloto mai aia tatau o le taamilosaga o aafiaga o le gaosiga o le
atunuu po o le gaosiga, faapea foi ma oloa o oloa ma ituaiga uma, auina atu i
aganuu i fafo.
|
Artículo 10.- En el interior
de la República es libre de derechos la circulación de los efectos de
producción o fabricación nacional, así como la de los géneros y mercancías de
todas clases, despachadas en las aduanas exteriores.
|
|
|
|
Mataupu 11 - O mataupu o le
gaosiga o le atunuu po o le atunuu i fafo po o gaosiga, faapea foi povi o so
o se ituaiga, e ui atu i le teritori o le tasi itumalo i le isi, e tatau ona
saoloto mai aia tatau e ui i ai, e faapea foi o taavale, vaa po o manu ina ia
feaveaia; ma e leai se isi aia tatau e mafai ona tuuina atu ia i latou, po o
le a lava o latou igoa, i le moni o le malaga i le teritori.
|
Artículo 11.- Los artículos
de producción o fabricación nacional o extranjera, así como los ganados de
toda especie, que pasen por territorio de una provincia a otra, serán libres
de los derechos llamados de tránsito, siéndolo también los carruajes, buques
o bestias en que se transporten; y ningún otro derecho podrá imponérseles en
adelante, cualquiera que sea su denominación, por el hecho de transitar el
territorio.
|
|
|
|
Mataupu 12.- O vaa mai le
tasi itumalo i le isi tagata e le tatau ona faia e ulufale ai, taula ma
totogi totogifuapauina mo le mafuaʻaga o femalagaiga, e aunoa ma se isi
mataupu e tuʻuina atu ai manaʻoga i le tasi vaʻa i luga o le isi, e ala i
tulafono poo tulafono faatonutonu fefaatauaiga
|
Artículo 12.- Los buques
destinados de una provincia a otra, no serán obligados a entrar, anclar y
pagar derechos por causa de tránsito, sin que en ningún caso puedan
concederse preferencias a un puerto respecto de otro, por medio de leyes o
reglamentos de comercio.
|
|
|
|
Mataupu 13 .- O itumalo fou e
mafai ona ulufale i totonu o le Nation; ae o se itumalo e le mafai ona
faatuina i le teritori o se isi poo isi, e le o ni isi foi e mafai ona
faavaeina, e aunoa ma le maliega a le Fono Aoao a le itumalo e fiafia i ai ma
le Fono Aoao.
|
Artículo 13.- Podrán
admitirse nuevas provincias en la Nación; pero no podrá erigirse una
provincia en el territorio de otra u otras, ni de varias formarse una sola,
sin el consentimiento de la Legislatura de las provincias interesadas y del
Congreso.
|
|
|
|
Mataupu 14 .- O tagata uma o
le atunuu latou te fiafia i aia tatau nei e tusa ai ma tulafono e faatonutonu
ai a latou faamalositino; e aofia ai: ia galue ma faʻatino pisinisi faʻapitoa
uma faaletulafono; e faʻatautaia ma fefaʻatauaʻi; ia talosaga i pulega; e
ulufale ai, nofo ai, feaveai ma tuua le teritori o Atenitina; ia lolomiina a
latou manatu e ala i le lomitusi e aunoa ma le faia o se moliaga; e faʻaaoga
ma lafoai lau meatotino; ia galulue faatasi mo faamoemoega aoga; ia saoloto e
tautino atu la latou tapuaiga; ia aoao ma aoao.
|
Artículo 14.- Todos los habitantes
de la Nación gozan de los siguientes derechos conforme a las leyes que
reglamenten su ejercicio; a saber: de trabajar y ejercer toda industria
lícita; de navegar y comerciar; de peticionar a las autoridades; de entrar,
permanecer, transitar y salir del territorio argentino; de publicar sus ideas
por la prensa sin censura previa; de usar y disponer de su propiedad; de
asociarse con fines útiles; de profesar libremente su culto; de enseñar y
aprender.
|
|
|
|
Mataupu 14a .- O le galue i
ona ituaiga eseese o le a fiafia i le puipuiga o tulafono, lea o le a
mautinoa ai le tagata faigaluega: tulaga talafeagai ma tutusa galuega galue,
itula faigaluega faatapulaaina; malolo ma totogi aso malolo; faʻasalaga
talafeagai; telefoni feaveaʻi taugata tele; tutusa totogi mo le galuega e
tasi; auai i tupe mama a kamupani, faatasi ai ma le pulea o le gaosiga ma le
galulue faatasi i le pulega; puipuiga e faasaga i le faalēaogāina o tulafono;
tulaga mautu o le tagata lautele; Faalapotopotoga faʻapitoa faʻapitoa
faatemokalasi, faʻamaonia e ala i se faʻamatalaga faigofie i se resitala
faapitoa.
|
Artículo 14 bis.- El trabajo
en sus diversas formas gozará de la protección de las leyes, las que
asegurarán al trabajador: condiciones dignas y equitativas de labor, jornada
limitada; descanso y vacaciones pagados; retribución justa; salario mínimo
vital móvil; igual remuneración por igual tarea; participación en las
ganancias de las empresas, con control de la producción y colaboración en la
dirección; protección contra el despido arbitrario; estabilidad del empleado
público; organización sindical libre y democrática, reconocida por la simple
inscripción en un registro especial.
|
|
|
|
Ua faʻamaonia faʻamaumauga:
ia ulufale atu i maliega faʻasoa faʻatasi; falemaʻi i faʻasalaga ma
faʻasalaga; le aia tatau e tau ai. O sui o le aufaʻatasi o fefaʻatauaiga o le
a fiafia i faʻamaoniga talafeagai mo le faʻataunuʻuina o la latou pulega
faʻatasi ma i latou e fesoʻotaʻi ma le mautu o la latou galuega.
|
Queda garantizado a los
gremios: concertar convenios colectivos de trabajo; recurrir a la
conciliación y al arbitraje; el derecho de huelga. Los representantes
gremiales gozarán de las garantías necesarias para el cumplimiento de su
gestión sindical y las relacionadas con la estabilidad de su empleo.
|
|
|
|
O le a tuʻuina atu e le
Setete le lelei o le saogalemu lautele, lea o le a avea ma se uiga faʻavae ma
e le mafai ona faʻaalia. Aemaise lava, o le tulafono o le a amataina: Inisiua
soonafai, lea o le a pulea ai faalapotopotoga a le atunuʻu poo le itumalo ma
le tamaoaiga ma le tamaoaiga, o loo faafoeina e vaega o lo o aafia ai ma le
auai o le Malo, e aunoa ma le i ai o ni mea e saofaga ai; penisione ma
penisione feaveaʻi; le puipuiga atoatoa o le aiga; le puipuiga o meatotino a
le aiga; taui tau tamaoaiga o aiga ma avanoa i fale lelei.
|
El Estado otorgará los
beneficios de la seguridad social, que tendrá carácter de integral e
irrenunciable. En especial, la ley establecerá: el seguro social obligatorio,
que estará a cargo de entidades nacionales o provinciales con autonomía
financiera y económica, administradas por los interesados con participación
del Estado, sin que pueda existir superposición de aportes; jubilaciones y
pensiones móviles; la protección integral de la familia; la defensa del bien
de familia; la compensación económica familiar y el acceso a una vivienda
digna.
|
|
|
|
Mataupu 15 .- I le Atunuu o
Atenitina e leai ni pologa: o nai tagata o loo i ai nei e saoloto mai le
tauto i totonu o lenei Faavae; ma o se tulafono faʻapitoa o le a
faatonutonuina ai le faʻamaitalafu lea e tulai mai ai lenei tautinoga. O
konekarate uma mo le faʻatau ma le faʻatau atu o tagata o se solitulafono lea
o le a nafa ma i latou e faʻafeiloaia, ma e le tusiupu poʻo le faʻatagaina
aloaia. Ma o pologa o soo se auala e ulu atu e saoloto e le na o le laa i le
teritori o le Malo.
|
Artículo 15.- En la Nación
Argentina no hay esclavos: los pocos que hoy existen quedan libres desde la
jura de esta Constitución; y una ley especial reglará las indemnizaciones a
que dé lugar esta declaración. Todo contrato de compra y venta de personas es
un crimen de que serán responsables los que lo celebrasen, y el escribano o
funcionario que lo autorice. Y los esclavos que de cualquier modo se
introduzcan quedan libres por el solo hecho de pisar el territorio de la
República.
|
|
|
|
Mataupu 16 .- O le Atunuu o
Atenitina e le ioeina mea e uiga i le toto poo le fananau mai: e leai ni
avanoa patino poo suafa o le tamalii. O tagata uma e nonofo ai e tutusa i
luma o le tulafono, ma taliaina i galuega e aunoa ma se isi lava tulaga nai
lo le talafeagai. O le tutusa o le faavae lea o le lafoga ma totogi a le
lautele.
|
Artículo 16.- La Nación
Argentina no admite prerrogativas de sangre, ni de nacimiento: no hay en ella
fueros personales ni títulos de nobleza. Todos sus habitantes son iguales
ante la ley, y admisibles en los empleos sin otra condición que la idoneidad.
La igualdad es la base del impuesto y de las cargas públicas.
|
|
|
|
Mataupu 17. - O le meatotino
e le mafai ona taofia, ma e leai se tagata e nofo i le atunuu e mafai ona
taofia, ae ona o se faasalaga e faavae i tulafono. O le faʻaaogaina mo
mafuaaga o mea lautele, e tatau ona agavaa i le tulafono ma faʻamaonia
muamua. E na o le Konekarate e tuʻuina atu saofaga na faʻamaonia i le Mataupu
4. Leai se auaunaga a le tagata lava ia e manaʻomia, sei vagana ai le
tulafono poʻo le faʻasalaga e faʻatatau i le tulafono. O tusitala taʻitoʻatasi
uma po o se tagata na te faia se mea na te faia le galuega, mea fou poʻo le
mauaina, mo le taimi ua malilie i ai le tulafono. O le faoa faamalosi o
meatotino e faʻaumatia e faavavau mai le Code Criminal Code. E leai se tino
faʻaauupegaina e mafai ona faia ni talosaga, e le manaʻomia foi fesoasoani i
soo se ituaiga.
|
Artículo 17.- La propiedad es
inviolable, y ningún habitante de la Nación puede ser privado de ella, sino
en virtud de sentencia fundada en ley. La expropiación por causa de utilidad
pública, debe ser calificada por ley y previamente indemnizada. Sólo el
Congreso impone las contribuciones que se expresan en el Artículo 4º. Ningún
servicio personal es exigible, sino en virtud de ley o de sentencia fundada
en ley. Todo autor o inventor es propietario exclusivo de su obra, invento o
descubrimiento, por el término que le acuerde la ley. La confiscación de
bienes queda borrada para siempre del Código Penal argentino. Ningún cuerpo
armado puede hacer requisiciones, ni exigir auxilios de ninguna especie.
|
|
|
|
Mataupu 18 .- E le mafai ona
faasalaina se tagata nofomau i le atunuu e aunoa ma le faia muamua o le
faamasinoga e faavae i luga o le tulafono ao le i faia le faagasologa, pe
faamasinoina e ni komiti faapitoa, pe aveesea mai i faamasino ua tofia e le
tulafono ao lei faia le mataupu. E leai se tasi e mafai ona faamalosia e
molimau faasaga ia te ia lava; pe puʻea sei vagana ai se tusi tusitusia o le
pulega agavaa. O le puipuiga o le tagata ma aia tatau e le faʻaaogaina. O le
tuatusi e le mafai ona faʻaaogaina, faʻapea foʻi ma fesoʻotaiga ma pepa
tumaoti; ma o le tulafono o le a fuafua i mataupu ma pe o le a le mafuaaga
tatau e mafai ona faagasolo i lana sailiga ma le galuega. O le maliu oti mo
faiga faʻapolokiki, o ituaiga uma o faʻasalaga ma faʻamalosi e faʻaumatia e
faavavau. O falepuipui o le Malo o le a maloloina ma mamā, mo le malupuipuia
ae le o le faasalaina o pagota o loʻo taofia i totonu, ma soʻo se mea e mafua
ai le faʻataʻitaʻiga e taʻitaʻia i latou i tua atu o mea latou te manaʻo ai,
o le a mafai ai e le faʻamasino ona faʻatagaina.
|
Artículo 18.- Ningún
habitante de la Nación puede ser penado sin juicio previo fundado en ley
anterior al hecho del proceso, ni juzgado por comisiones especiales, o sacado
de los jueces designados por la ley antes del hecho de la causa. Nadie puede
ser obligado a declarar contra sí mismo; ni arrestado sino en virtud de orden
escrita de autoridad competente. Es inviolable la defensa en juicio de la
persona y de los derechos. El domicilio es inviolable, como también la
correspondencia epistolar y los papeles privados; y una ley determinará en
qué casos y con qué justificativos podrá procederse a su allanamiento y
ocupación. Quedan abolidos para siempre la pena de muerte por causas
políticas, toda especie de tormento y los azotes. Las cárceles de la Nación
serán sanas y limpias, para seguridad y no para castigo de los reos detenidos
en ellas, y toda medida que a pretexto de precaución conduzca a mortificarlos
más allá de lo que aquélla exija, hará responsable al juez que la autorice.
|
|
|
|
Mataupu 19 .- O amioga a le
tagata lava ia e leai se auala e faʻasala ai le nofo lelei o tagata lautele
ma le ola mama, poʻo le faʻaleagaina o se isi vaega, e na o le Atua lava e faʻaagaga,
ma tuusaʻo mai le pule a le faʻamasino. E leai se tagata nofomau o le Nation
o le a faamalosia e faia le mea e le o faʻatulafonoina e le tulafono, pe
faʻatagaina foi le mea e le faasaina.
|
Artículo 19.- Las acciones
privadas de los hombres que de ningún modo ofendan al orden y a la moral
pública, ni perjudiquen a un tercero, están sólo reservadas a Dios, y exentas
de la autoridad de los magistrados. Ningún habitante de la Nación será
obligado a hacer lo que no manda la ley, ni privado de lo que ella no
prohíbe.
|
|
|
|
Mataupu 20 .- O tagata ese e
fiafia i le teritori o le Nation o aia tatau uma a le tagatanuu; e mafai ona
latou faʻaaogaina a latou galuega, pisinisi ma galuega; umiaina fanua
faʻatau, faʻatau ma faʻatau atu; folau i vaitafe ma tuaoi; faʻaaoga saoloto
lau tapuaiga; e tofotofo ma faaipoipo e tusa ai ma tulafono. Latou te le faʻatagaina
le taʻutaʻuina o le tagatanuu, poʻo le totogiina o fesoasoani faʻapitoa.
Latou te mauaina le Nationalalization resitalaina e lua tausaga faʻaauau i le
Nation; ae o le pule e mafai ona faʻapuupuuina lenei taimi e fiafia ai le o
loʻo talosagaina, tuʻua ma faʻamaoniga auaunaga i le Republic.
|
Artículo 20.- Los extranjeros
gozan en el territorio de la Nación de todos los derechos civiles del
ciudadano; pueden ejercer su industria, comercio y profesión; poseer bienes
raíces, comprarlos y enajenarlos; navegar los ríos y costas; ejercer
libremente su culto; testar y casarse conforme a las leyes. No están
obligados a admitir la ciudadanía, ni a pagar contribuciones forzosas
extraordinarias. Obtienen nacionalización residiendo dos años continuos en la
Nación; pero la autoridad puede acortar este término a favor del que lo
solicite, alegando y probando servicios a la República.
|
|
|
|
Mataupu 21 .- O tagata
tagatanuu Atenitina uma ua i ai le matafaioi e faaauupegaina o ia lava i le
puipuia o le atunuu ma lenei Faavae, e tusa ai ma tulafono na faatonuina e le
Fono Aoao ma tulafono a le Pule o le Malo. O tagatanuu e ala ile
naturalization e saoloto e tuuina atu lenei auaunaga pe leai foi mo se
vaitaimi e sefulu tausaga na faitauina mai le aso na latou mauaina ai le pepa
o tagatanuu.
|
Artículo 21.- Todo ciudadano
argentino está obligado a armarse en defensa de la patria y de esta
Constitución, conforme a las leyes que al efecto dicte el Congreso y a los
decretos del Ejecutivo nacional. Los ciudadanos por naturalización son libres
de prestar o no este servicio por el término de diez años contados desde el
día en que obtengan su carta de ciudadanía.
|
|
|
|
Mataupu 22. - O tagata e le o
fuafua pe pulea, ae o latou sui ma pulega na faia e lenei Faavae. Soʻo se
faʻaauupegaina po o se fono a tagata oe fai mai aia tatau a tagata ma
talosaga mo sui o tagata ua faia le solitulafono o le fouvalega.
|
Artículo 22.- El pueblo no
delibera ni gobierna, sino por medio de sus representantes y autoridades
creadas por esta Constitución. Toda fuerza armada o reunión de personas que
se atribuya los derechos del pueblo y peticione a nombre de éste, comete
delito de sedición.
|
|
|
|
Mataupu 23 .- I le tulaga o
le vavalalata i totonu po o le osofaiga mai fafo lea e lamatia ai le
faatinoina o lenei Faavae ma le pulega na faia e ia, o le a faasilasilaina le
tulaga o le siepi i le itumalo po o le teritori pe afai e faalavelaveina le poloaiga,
ma taofia iina o faʻamautinoaga faavae. Ae i le taimi o lenei taofiga, o le a
le mafai e le Peresetene o le Malo ona taʻusalaina ia lava pe talosaga i
faasalaga. O lona malosi o le a faatapulaa i ia tulaga e tusa ai ma tagata, e
puʻeina i latou poo le fesiitai mai i le tasi itu i le isi o le Nation, pe
afai latou te le mananao e tuua le teritori o Atenitina.
|
Artículo 23.- En caso de
conmoción interior o de ataque exterior que pongan en peligro el ejercicio de
esta Constitución y de las autoridades creadas por ella, se declarará en
estado de sitio la provincia o territorio en donde exista la perturbación del
orden, quedando suspensas allí las garantías constitucionales. Pero durante
esta suspensión no podrá el presidente de la República condenar por sí ni aplicar
penas. Su poder se limitará en tal caso respecto de las personas, a
arrestarlas o trasladarlas de un punto a otro de la Nación, si ellas no
prefiriesen salir fuera del territorio argentino.
|
|
|
|
Mataupu 24 .- O le Fono Aoao
o le a faalauiloa le toefuataiga o le tulafono oi ai i ona lala uma, ma le
faatuina o le faamasinoga e le au loia.
|
Artículo 24.- El Congreso
promoverá la reforma de la actual legislación en todos sus ramos, y el
establecimiento del juicio por jurados.
|
|
|
|
Mataupu 25 .- O le Malo Tele
o le a faʻaleleia le femalagaaiga i Europa; ma atonu e le faʻatapulaaina,
faatapulaʻa poʻo lafoga faʻatasi ai ma soʻo se ulufale atu i le teritori o
Atenitina o tagata ese o loʻo aumaia e galueaiina le fanua, faʻaleleia
pisinisi, ma faʻalauiloa ma aʻoaʻo le saienisi ma le aufaʻatasi.
|
Artículo 25.- El Gobierno
federal fomentará la inmigración europea; y no podrá restringir, limitar ni
gravar con impuesto alguno la entrada en el territorio argentino de los
extranjeros que traigan por objeto labrar la tierra, mejorar las industrias,
e introducir y enseñar las ciencias y las artes.
|
|
|
|
Mataupu 26 .- O le
taamilosaga o vaitafe i totonu o le Atunuu e saoloto mo faʻailoga uma, e na o
tulafono faatonutonu na tuuina atu e le pule a le malo.
|
Artículo 26.- La navegación
de los ríos interiores de la Nación es libre para todas las banderas, con
sujeción únicamente a los reglamentos que dicte la autoridad nacional.
|
|
|
|
Mataupu 27. - O le Malo Tele
e tatau ona faamalosia ana sootaga o le filemu ma fefaatauaiga ma malo ese e
ala i feagaiga e tusa ai ma mataupu faavae o tulafono a le malo ua faavaeina
i lenei Faavae.
|
Artículo 27.- El Gobierno
federal está obligado a afianzar sus relaciones de paz y comercio con las
potencias extranjeras por medio de tratados que estén en conformidad con los
principios de derecho público establecidos en esta Constitución.
|
|
|
|
Mataupu 28 .- O mataupu
faavae, faʻamaoniga ma aia tatau ua faʻamaonia i mataupu ua mavae, e le mafai
ona suia e tulafono e faʻatonutonu ai a latou faʻatinoga.
|
Artículo 28.- Los principios,
garantías y derechos reconocidos en los anteriores artículos, no podrán ser
alterados por las leyes que reglamenten su ejercicio.
|
|
|
|
Mataupu 29.- E le mafai e le
Fono Aoao ona tuuina atu i le Pule o le Malo, e le o le Fono Aoao a le malo i
kovana a le kovana, o tomai faapitoa , po o le aofaiga o le malo lautele , pe
tuuina atu foi ia i latou ni talosaga po o tulaga sili ona lelei, o le ola,
mamalu po o le manuia O Atenitina o loʻo i le alofa mutimutivale o malo poʻo
soʻo se tasi. O galuega a lenei natura e tauaveina faatasi ma i latou se mea
le aoga, ma e tatau ai ona faia i latou na faia i latou, maliega pe sainia, i
le matafaioi ma le faasalaga a tagata taufaaleaga matautia i le atunuu.
|
Artículo 29.- El Congreso no
puede conceder al Ejecutivo nacional, ni las Legislaturas provinciales a los
gobernadores de provincia, facultades extraordinarias, ni la suma del poder
público, ni otorgarles sumisiones o supremacías por las que la vida, el honor
o las fortunas de los argentinos queden a merced de gobiernos o persona
alguna. Actos de esta naturaleza llevan consigo una nulidad insanable, y
sujetarán a los que los formulen, consientan o firmen, a la responsabilidad y
pena de los infames traidores a la patria.
|
|
|
|
Mataupu 30 .- O le Faavae e
mafai ona toe fuataiina i le atoaga poo soo se vaega. O le manaʻomia mo le
toefuataiga e tatau ona faʻaalia e le Konekarate faatasi ai ma le palota a
itiiti mai o le lua vaetolu o ona sui auai; ae o le a le faataunuuina sei
vagana ai se Feagaiga ua faatulagaina mo lena faamoemoe.
|
Artículo 30.- La Constitución
puede reformarse en el todo o en cualquiera de sus partes. La necesidad de
reforma debe ser declarada por el Congreso con el voto de dos terceras
partes, al menos, de sus miembros; pero no se efectuará sino por una
Convención convocada al efecto.
|
|
|
|
Mataupu 31 .- O lenei Faavae,
o tulafono a le Atunuu lea o le taunuuga o loo taitaia e Congress ma
konekarate ma malo mai fafo o le tulafono sili lea a le atunuu; ma o pulega o
itumalo taitasi ua noatia ina ia tausisia, e ese mai i so o se aiaiga e ese
mai ai i totonu o tulafono po o faalapotopotoga a le malo, ae vagana ai mo le
itumalo o Buenos Aires, o feagaiga na faamaonia ina ua maea le Papatusi o
Novema 11, 1859.
|
Artículo 31.- Esta
Constitución, las leyes de la Nación que en su consecuencia se dicten por el
Congreso y los tratados con las potencias extranjeras son la ley suprema de
la Nación; y las autoridades de cada provincia están obligadas a conformarse
a ella, no obstante cualquiera disposición en contrario que contengan las
leyes o constituciones provinciales, salvo para la provincia de Buenos Aires,
los tratados ratificados después del Pacto de 11 de noviembre de 1859.
|
|
|
|
Mataupu 32 .- O le Fono a le
Malo Tele o le a le faʻamaonia tulafono e taofia ai le saolotoga o le
aufaasālalau pe faʻatuina ai le pulega a le malo tele i luga o lea mea.
|
Artículo 32.- El Congreso
federal no dictará leyes que restrinjan la libertad de imprenta o establezcan
sobre ella la jurisdicción federal.
|
|
|
|
Mataupu 33. O tautinoga, aia
tatau ma faamaoniga e faapea o le Faavae e le o malamalama i ai o le faafitia
o isi aia tatau ma faamaoniga e le o tusia; ae ua latou fananau mai mai le
mataupu faavae o le pule silisili ese o tagata ma le faiga o le malo.
|
Artículo 33.- Las
declaraciones, derechos y garantías que enumera la Constitución no serán
entendidos como negación de otros derechos y garantías no enumerados; pero
que nacen del principio de la soberanía del pueblo y de la forma republicana
de gobierno.
|
|
|
|
Mataupu 34.- O faamasino o
faamasinoga a le malo tele atonu e le tutusa i le taimi lava e tasi o
faamasinoga a le malo, poo le tautua a le malo, e le gata i le faalemalo ma
le militeri e tuuina atu le fale i le itumalo lea e faaaoga ai, ma e le o le
o le nofo masani o le tagata faigaluega, malamalama i lenei mea mo
faamoemoega o le filifilia mo galuega i le itumalo lea latou te mauaina ai i
se tulaga faafuasei.
|
Artículo 34.- Los jueces de
las cortes federales no podrán serlo al mismo tiempo de los tribunales de
provincia, ni el servicio federal, tanto en lo civil como en lo militar da
residencia en la provincia en que se ejerza, y que no sea la del domicilio
habitual del empleado, entendiéndose esto para los efectos de optar a empleos
en la provincia en que accidentalmente se encuentren.
|
|
|
|
Mataupu 35.- O igoa na
filifilia mai le 1810 e oo mai i le taimi nei, e aofia ai: Itumalo o Malo o
le Vaitafe o le Vaitafe, Atunuu o Atenitina, Malo Aufaatasi a Argentina, o le
a avea nei ma igoa aloaia mo le tofiaina o le Malo ma teritori o itumalo, e
faaaogaina ai le upu "Atunuu Farani" i le faavaeina ma le
faatagaina o tulafono.
|
Artículo 35.- Las
denominaciones adoptadas sucesivamente desde 1810 hasta el presente, a saber:
Provincias Unidas del Río de la Plata, República Argentina, Confederación Argentina,
serán en adelante nombres oficiales indistintamente para la designación del
Gobierno y territorio de las provincias, empleándose las palabras
"Nación Argentina" en la formación y sanción de las leyes.
|
|
|
|
MATAUPU LONA LUA
|
CAPÍTULO SEGUNDO
|
|
|
|
Aiaiga fou ma faʻamaonia
|
Nuevos derechos y garantías
|
|
|
|
Mataupu 36.- O lenei Faavae o
le a faatumauina lona malo e tusa lava pe faalavelaveina lona matauina e ala
i faatinoga o le malosi faasaga i le faatulagaga o le faalapotopotoga ma le
faiga faatemokalasi. O nei gaioiga o le a leai se aoga.
|
Artículo 36.- Esta
Constitución mantendrá su imperio aun cuando se interrumpiere su observancia
por actos de fuerza contra el orden institucional y el sistema democrático.
Estos actos serán insanablemente nulos.
|
|
|
|
O a latou tusitala o le a noatia
i le faʻatagaga o loʻo tuʻuina atu i le Mataupu 29, faʻalēaogaina i le tumau
e umia tofi lautele ma le aofia ai i le aoga o le faʻamagaloina ma le
faʻaaogaina o fuaiupu.
|
Sus autores serán pasibles de
la sanción prevista en el Artículo 29, inhabilitados a perpetuidad para
ocupar cargos públicos y excluidos de los beneficios del indulto y la
conmutación de penas.
|
|
|
|
O le a latou maua foi ia lava
faasalaga e tasi, ona o se taunuuga o nei galuega, o galuega e ave i le va o
tagata e pule ai i lenei Faʻavae poʻo i latou o itumalo, lea o le a tali atu
i le va o tagata ma solitulafono mo a latou galuega. O galuega taʻitasi o le
a le mafai ona faʻaaogaina.
|
Tendrán las mismas sanciones
quienes, como consecuencia de estos actos, usurparen funciones previstas para
las autoridades de esta Constitución o las de las provincias, los que
responderán civil y penalmente de sus actos. Las acciones respectivas serán
imprescriptibles.
|
|
|
|
O tagatanuu uma ei ai le aia
tatau e teteʻe atu ai ia i latou o loʻo faʻataunuʻuina galuega o le malosi o
loʻo faʻamaonia i lenei tusiga.
|
Todos los ciudadanos tienen
el derecho de resistencia contra quienes ejecutaren los actos de fuerza
enunciados en este artículo.
|
|
|
|
O le a taumafai foi e faasaga
i le faiga faatemokalasi o ia lea ua faia se solitulafono ogaoga taufaasese e
faasaga i le Setete lea e aofia ai le faatamaoaigaina, ona o le le agavaa mo
le taimi na fuafuaina e tulafono e nofoia tulaga poo galuega lautele.
|
Atentará asimismo contra el
sistema democrático quien incurriere en grave delito doloso contra el Estado
que conlleve enriquecimiento, quedando inhabilitado por el tiempo que las
leyes determinen para ocupar cargos o empleos públicos.
|
|
|
|
O le a faʻatagaina e le
Konekarate se tulafono i luga o amio faʻalapotopotoga mo le faʻatinoina o le
galuega.
|
El Congreso sancionará una
ley sobre ética pública para el ejercicio de la función.
|
|
|
|
Mataupu 37.- O lenei Faʻavae
ua faʻamaonia le atoaga o le faʻamalosia o aia faaupufai, e tusa ai ma le
mataupu faavae o le aloaʻia aloaʻia ma tulafono ua tuʻuina atu e tusa ai. O
le mafatiaga e tutusa, tutusa, faalilolilo ma e tatau ona totogi.
|
Artículo 37.- Esta
Constitución garantiza el pleno ejercicio de los derechos políticos, con
arreglo al principio de la soberanía popular y de las leyes que se dicten en
consecuencia. El sufragio es universal, igual, secreto y obligatorio.
|
|
|
|
O le tutusa tutusa o avanoa i
le va o alii ma tamaitai mo le avanoa i sui filifilia ma lagolago lagolago o
le a mautinoa e ala i faatinoga lelei i le faatonutonuina o vaega faaupufai
ma i le faiga palota.
|
La igualdad real de
oportunidades entre varones y mujeres para el acceso a cargos electivos y
partidarios se garantizará por acciones positivas en la regulación de los
partidos políticos y en el régimen electoral.
|
|
|
|
Mataupu 38 .- O vaega
faaupufai o faavae taua o le faiga faatemokalasi.
|
Artículo 38.- Los partidos
políticos son instituciones fundamentales del sistema democrático.
|
|
|
|
O lona foafoaga ma le faʻaaogaina
o ana gaoioiga e saoloto i totonu o le faʻavae o lenei Faavae, lea e
faʻamaonia ai le faʻapenakalamo ma le faʻatinoga, o le faʻatinoga o le
toʻalaiti, le agavaa mo le filifilia o sui tauva mo avanoa faitele, avanoa i
faʻamatalaga lautele ma le faʻasoaina o latou manatu.
|
Su creación y el ejercicio de
sus actividades son libres dentro del respeto a esta Constitución, la que
garantiza su organización y funcionamiento democráticos, la representación de
las minorías, la competencia para la postulación de candidatos a cargos
públicos electivos, el acceso a la información pública y la difusión de sus
ideas.
|
|
|
|
O le Setete e fesoasoani i le
faʻaleleia o le tamaoaiga o ana galuega ma le aʻoaʻoina o ona taʻitaʻi.
|
El Estado contribuye al
sostenimiento económico de sus actividades y de la capacitación de sus
dirigentes.
|
|
|
|
O vaega faaupufai e tatau ona
faʻamatalaina le amataga ma le taunuʻuga oa latou tupe ma aseta.
|
Los partidos políticos
deberán dar publicidad del origen y destino de sus fondos y patrimonio.
|
|
|
|
Mataupu 39.- Ua iai i le
tagatanuu le aia tatau e fai ai a latou pili i totonu o le Maota a Sui Tofia.
E tatau i le Konekarate ona tuʻuina atu ia i latou se faʻamaoniga manino i
totonu o le vaitaimi o le sefululua masina
|
Artículo 39.- Los ciudadanos
tienen el derecho de iniciativa para presentar proyectos de ley en la Cámara
de Diputados. El Congreso deberá darles expreso tratamiento dentro del
término de doce meses.
|
|
|
|
O le Congress, faatasi ai ma le
palota a le toatele o le aofaiga atoa o sui auai o le Maota taitasi, o le a
latou faatagaina se tulafono faatonutonu e le mafai ona talosaga atu i le
sili atu ma le tolu pasene o le lisi o le au palota a le atunuu, lea e tatau
ona mafaufauina ai se tufatufaina atu o eleele talafeagai mo le lesitalaina o
le fuafuaga
|
El Congreso, con el voto de
la mayoría absoluta de la totalidad de los miembros de cada Cámara,
sancionará una ley reglamentaria que no podrá exigir más del tres por ciento
del padrón electoral nacional, dentro del cual deberá contemplar una adecuada
distribución territorial para suscribir la iniciativa.
|
|
|
|
O poloketi e faʻatatau i le
toefuataiga o tulafono, maliega faavaomalo, lafoga, paketi ma mataupu tau
soligatulafono e le o le autu lea o le lauiloa.
|
No serán objeto de iniciativa
popular los proyectos referidos a reforma constitucional, tratados
internacionales, tributos, presupuesto y materia penal.
|
|
|
|
Mataupu 40.- O le Fono Aoao,
i le amataga a le Vaega o Sui Usufono, e mafai ona tuuina atu se ata lafoia o
aitalafu i feutagaiga masani. E le mafai ona vetoed le tulafono o fono. O le
palota mautinoa o le poloketi e tagata o le Nation o le a avea ma tulafono ma
o lona faʻasalalauga o le a tuai.
|
Artículo 40.- El Congreso, a
iniciativa de la Cámara de Diputados, podrá someter a consulta popular un
proyecto de ley. La ley de convocatoria no podrá ser vetada. El voto
afirmativo del proyecto por el pueblo de la Nación lo convertirá en ley y su
promulgación será automática.
|
|
|
|
O le Fono Aoao poʻo le
Peresetene o le Nation, i totonu o latou malosiaga, e mafai ona taua o se
faʻasalalauga aloaʻia. I lenei tulaga o le a le faamalosia le palota.
|
El Congreso o el presidente
de la Nación, dentro de sus respectivas competencias, podrán convocar a
consulta popular no vinculante. En este caso el voto no será obligatorio.
|
|
|
|
O le Fono Aoao, faatasi ai ma
le palota a le toatele o le aofaiga atoa o sui auai o le Maota taitasi, o le
a faatonutonuina mataupu, taualumaga ma le avanoa o feutagaʻiga masani.
|
El Congreso, con el voto de
la mayoría absoluta de la totalidad de los miembros de cada Cámara,
reglamentará las materias, procedimientos y oportunidad de la consulta
popular.
|
|
|
|
Mataupu 41 .- O tagata uma e
nonofo i le soifuaga lelei i se soifua maloloina, paleni lelei, talafeagai mo
le atinaʻeina o tagata ma mo gaioiga aoga e fetaui ma manaʻoga o loʻo i ai
nei e aunoa ma le fetuunaia o tupulaga o le lumanai; ma ua ia i latou se
tiute e faasao ai. O le faaleagaina o le siosiomaga o le a avea ma faamuamua
le noataga o le toe toe tuufaatasia, e pei ona faavaeina e le tulafono.
|
Artículo 41.- Todos los
habitantes gozan del derecho a un ambiente sano, equilibrado, apto para el
desarrollo humano y para que las actividades productivas satisfagan las
necesidades presentes sin comprometer las de las generaciones futuras; y
tienen el deber de preservarlo. El daño ambiental generará prioritariamente
la obligación de recomponer, según lo establezca la ley.
|
|
|
|
O le a tuʻuina atu e le
pulega le puipuia o lenei aia tatau, o le faʻaaoga tatau o punaoa faanatura,
o le faʻasaoina o measina faʻale-natura ma measina faaleaganuu ma meaola
eseese, ma faʻamatalaga tau le siosiomaga ma aʻoaʻoga.
|
Las autoridades proveerán a
la protección de este derecho, a la utilización racional de los recursos
naturales, a la preservación del patrimonio natural y cultural y de la
diversidad biológica, y a la información y educación ambientales.
|
|
|
|
E fetaui lelei ma le Nation e
faatonu tulafono e aofia ai tupe maualalo o le puipuiga, ma i itumalo, mea
talafeagai e fesoasoani ai ia i latou, e aunoa ma le suia o pulega
faalotoifale.
|
Corresponde a la Nación
dictar las normas que contengan los presupuestos mínimos de protección, y a
las provincias, las necesarias para complementarlas, sin que aquéllas alteren
las jurisdicciones locales.
|
|
|
|
E faʻasaina ai le ulu atu i
le teritori a le atunuʻu o loʻo iai i le taimi nei pe ono lamatia ai otaota,
ma le leitio.
|
Se prohíbe el ingreso al
territorio nacional de residuos actual o potencialmente peligrosos, y de los
radiactivos.
|
|
|
|
Mataupu 42.- O tagata faatau
ma tagata e faaaogaina oloa ma auaunaga o lo oi ai le aia, i le sootaga o
tagata faatau, e puipuia lo latou ola maloloina, saogalemu ma le tamaoaiga; i
faamatalaga talafeagai ma moni; i le saolotoga o filifiliga, ma i tulaga o le
tutusa ma le faʻamalosi togafitiga.
|
Artículo 42.- Los
consumidores y usuarios de bienes y servicios tienen derecho, en la relación
de consumo, a la protección de su salud, seguridad e intereses económicos; a
una información adecuada y veraz; a la libertad de elección, y a condiciones
de trato equitativo y digno.
|
|
|
|
O le a tuʻuina atu e le
pulega le puipuia o nei aia tatau, aʻoga mo le taumafaina, le puipuiga o
tauvaga i ituaiga uma o le vaeluaina o maketi, pulea o tulafono masani ma
tulafono, puleaina ma le lelei o auaunaga tagata lautele, ma le faʻavaeina o
faʻalapotopotoga a tagata faʻatau ma tagata faʻaoga.
|
Las autoridades proveerán a
la protección de esos derechos, a la educación para el consumo, a la defensa
de la competencia contra toda forma de distorsión de los mercados, al control
de los monopolios naturales y legales, al de la calidad y eficiencia de los
servicios públicos, y a la constitución de asociaciones de consumidores y de
usuarios.
|
|
|
|
O le tulafono o le a amataina
ai ni auala lelei mo le puipuiga ma le foia o feeseeseaiga, ma tulafono
faatonutonu o auaunaga a le malo o agavaa faaleatunuu, e aiaia ai le auai
talafeagai o tagata faatau ma tagata e faaaogaina auaunaga ma pitonuu e
fiafia i ai, i totonu o le pulega.
|
La legislación establecerá
procedimientos eficaces para la prevención y solución de conflictos, y los
marcos regulatorios de los servicios públicos de competencia nacional,
previendo la necesaria participación de las asociaciones de consumidores y
usuarios y de las provincias interesadas, en los organismos de control.
|
|
|
|
Mataupu 43.- Soʻo se tagata e
mafai ona failaina vave se gaoioiga vave ma le vave a le amparo, ae vagana ai
e leai se isi auala faaletulafono talafeagai, e faasaga i soʻo se gaioiga
poʻo le le faʻatagaina o pulega a le malo poʻo tagata taitoatasi, o loʻo
faʻasalaga, taofia, suia pe faamataʻuina , faʻatasi ai ma le faʻamaonia po o
le faʻamaoniaina o tulafono, aia tatau ma faʻamaoniaga ua aloaia e lenei
Faavae, se feagaiga poʻo se tulafono. I le tulaga, e mafai e le faʻamasino
ona folafola atu le le faʻauigaina o le tulafono lea e faavae ai le gaioiga
poo le le faia.
|
Artículo 43.- Toda persona
puede interponer acción expedita y rápida de amparo, siempre que no exista
otro medio judicial más idóneo, contra todo acto u omisión de autoridades
públicas o de particulares, que en forma actual o inminente lesione,
restrinja, altere o amenace, con arbitrariedad o ilegalidad manifiesta,
derechos y garantías reconocidos por esta Constitución, un tratado o una ley.
En el caso, el juez podrá declarar la inconstitucionalidad de la norma en que
se funde el acto u omisión lesiva.
|
|
|
|
Latou te ono aumaia lenei
gaioiga e faasaga i soʻo se ituaiga o le faailoga tagata ma e tusa ai ma aia
tatau e puipuia ai le siosiomaga, tauvaga, tagata faʻaaoga ma tagata faʻatau,
faʻapea ai ma aia tatau i le lautele, le mea na aafia ai, le ombudsman ma o
mafutaga o loʻo aʻafia i na faamoemoega, faamauina e tusa ai ma le tulafono,
lea o le a fuafuaina ai manaʻoga ma faʻavae o la latou faʻalapotopotoga.
|
Podrán interponer esta acción
contra cualquier forma de discriminación y en lo relativo a los derechos que
protegen al ambiente, a la competencia, al usuario y al consumidor, así como
a los derechos de incidencia colectiva en general, el afectado, el defensor
del pueblo y las asociaciones que propendan a esos fines, registradas
conforme a la ley, la que determinará los requisitos y formas de su organización.
|
|
|
|
E mafai e soʻo se tagata ona
aumai lenei gaioiga e faʻamalamalama ai faʻamatalaga ua tuʻuina atu ma lona
faʻamoemoega, o loʻo faʻamaumau i faʻamaumauga a le lautele poʻo faʻamaumauga,
poʻo faʻamatalaga tumaoti e faʻamoemoe e tuʻuina atu lipoti, ma i le tulaga o
le pepelo poʻo le faʻasesega, e talosagaina le soloia , faasaʻoga, agatapuia
poʻo le faʻalauiloaina o na mea. O le faalilolilo o punaoa o faʻamatalaga
faʻamaumauga e le mafai ona aʻafia.
|
Toda persona podrá interponer
esta acción para tomar conocimiento de los datos a ella referidos y de su
finalidad, que consten en registros o bancos de datos públicos, o los
privados destinados a proveer informes, y en caso de falsedad o
discriminación, para exigir la supresión, rectificación, confidencialidad o
actualización de aquéllos. No podrá afectarse el secreto de las fuentes de
información periodística.
|
|
|
|
Pe afai o le saʻo ua solia,
faasaina, suia pe faamataʻuina o le saolotoga faaletino, pe i le tulaga o le
faateteleina faasolitulafono i le tulaga po o tuutuuga o le taofia, po o le
aveesea o le malosi o tagata, o le gaoioiga e mafai ona aumai e le vaega
aafia po o le e soʻo se tasi e te finagalo i ai ma o le a filifili loa le
faamasino, e oʻo lava i le taimi tonu o le setete.
|
Cuando el derecho lesionado,
restringido, alterado o amenazado fuera la libertad física, o en caso de
agravamiento ilegítimo en la forma o condiciones de detención, o en el de
desaparición forzada de personas, la acción de hábeas corpus podrá ser
interpuesta por el afectado o por cualquiera en su favor y el juez resolverá
de inmediato, aun durante la vigencia del estado de sitio.
|
|
|
|
VAEGA LONA LUA
|
SEGUNDA PARTE
|
|
|
|
AUTU O LE NATION
|
AUTORIDADES DE LA NACION
|
|
|
|
TITU ONA
|
TITULO PRIMERO
|
|
|
|
FEDERAL GOVERNMENT
|
GOBIERNO FEDERAL
|
|
|
|
FUA VAEGA
|
SECCION PRIMERA
|
|
|
|
O LE PULE FAATONU
|
DEL PODER LEGISLATIVO
|
|
|
|
Mataupu 44.- O le Fono Aoao e
aofia ai le lua potu, tasi o Sui o le Malo ma le isi Senators o le itumalo ma
le aai o Buenos Aires, o le a tuuina atu i le Fono Faitulafono a le Malo.
|
Artículo 44.- Un Congreso
compuesto de dos Cámaras, una de Diputados de la Nación y otra de Senadores
de las provincias y de la ciudad de Buenos Aires, será investido del Poder
Legislativo de la Nación.
|
|
|
|
MATAUPU AUTU
|
CAPÍTULO PRIMERO
|
|
|
|
Mai le Vaega a Sui Usufono
|
De la Cámara de Diputados
|
|
|
|
Mataupu 45.- O le Vaega a Sui
Tofia o le a aofia ai sui na filifilia saʻo e tagata o itumalo, le aai o
Buenos Aires, ma le Capital i le tulaga o le fesiitaiga, lea ua iloiloina mo
lenei faamoemoe e avea ma itumalo palota o se Setete e tasi. ma le faigofie o
le tele o palota. O le fuainumera o sui e tatau ona tasi mo le tolusefulutolu
tolu tagata o nonofo ai poo se vaega e le pau i lalo ifo o le sefuluono afe
lima selau. A maeʻa le faʻatinoga o tusiga igoa taʻitasi, o le a filifili e
le Fono Aoao le sui e tusa ai ma le mea lava e tasi, ma mafai ona faʻatuputeleina
ae le faʻaitiitia ai le faavae ua faʻamatalaina mo Sui Pule taitasi.
|
Artículo 45.- La Cámara de
Diputados se compondrá de representantes elegidos directamente por el pueblo
de las provincias, de la ciudad de Buenos Aires, y de la Capital en caso de
traslado, que se consideran a este fin como distritos electorales de un solo
Estado y a simple pluralidad de sufragios. El número de representantes será
de uno por cada treinta y tres mil habitantes o fracción que no baje de
dieciséis mil quinientos. Después de la realización de cada censo, el Congreso
fijará la representación con arreglo al mismo, pudiendo aumentar pero no
disminuir la base expresada para cada diputado.
|
|
|
|
Mataupu 46. O sui mo le Fono
Muamua o le a tofia i vaega nei: mo le Itumalo o Buenos Aires e sefululua: mo
le Itumalo o Córdoba e ono: mo le itumalo o Catamarca, tolu: mo le itumalo o
Corrientes, e fa: mo le itumalo o Entre Ríos, lua: mo le Jujuy back: mo
Mendoza e tolu: mo La Rioja: mo Salta e tolu: mo Santiago e fa: mo San Juan
lua: mo Santa e lua: mo San Luis lua: ma mo Tucumán tolu.
|
Artículo 46.- Los diputados
para la primera Legislatura se nombrarán en la proporción siguiente: por la
provincia de Buenos Aires doce: por la de Córdoba seis: por la de Catamarca
tres: por la de Corrientes cuatro: por la de Entre Ríos dos: por la de Jujuy
dos: por la de Mendoza tres: por la de La Rioja dos: por la de Salta tres:
por la de Santiago cuatro: por la de San Juan dos: por la de Santa Fe dos:
por la de San Luis dos: y por la de Tucumán tres.
|
|
|
|
Mataupu 47.- Mo le Fono Aoao
Faitulafono, o le tusiga igoa lautele e tatau ona faatinoina, ma o le
fuainumera o sui e tatau ona faatulagaina i ai; ae o lenei tusiga igoa e na o
le sefulu tausaga e toe faafou ai.
|
Artículo 47.- Para la segunda
Legislatura deberá realizarse el censo general, y arreglarse a él el número
de diputados; pero este censo sólo podrá renovarse cada diez años.
|
|
|
|
Mataupu 48.- Ina ia avea ma
se sui e manaomia ina ia oʻo i le luasefulu lima tausaga le matua, e fa
tausaga o tagatanuu i le tofi, ma avea o se tagatanuu o le itumalo e
filifilia, poo le lua tausaga o nofo ai i totonu.
|
Artículo 48.- Para ser
diputado se requiere haber cumplido la edad de veinticinco años, tener cuatro
años de ciudadanía en ejercicio, y ser natural de la provincia que lo elija,
o con dos años de residencia inmediata en ella.
|
|
|
|
Mataupu 49.- Mo le taimi nei
o le a faatonutonuina ai e le Fono a le itumalo le auala e faia ai le
filifiliga saʻo o sui o le Malo: mo le faamanuiaina o le Fono Aoao o le a
tuuina atu ai se tulafono aoao.
|
Artículo 49.- Por esta vez las
Legislaturas de las provincias reglarán los medios de hacer efectiva la
elección directa de los diputados de la Nación: para lo sucesivo el Congreso
expedirá una ley general.
|
|
|
|
Mataupu 50.- O sui e tatau
ona umia le tofi mo le fa tausaga, ma e mafai ona toe filifilia; ae o le
Chamber o le a faafouina i le afa i tausaga uma; O le a le aafiaga o i latou
ua tofia mo le uluai Fono Faitulafono, pe a uma ona latou feiloai, tusi mo i
latou e tatau ona tuua i le vaitaimi muamua.
|
Artículo 50.- Los diputados
durarán en su representación por cuatro años, y son reelegibles; pero la Sala
se renovará por mitad cada bienio; a cuyo efecto los nombrados para la
primera Legislatura, luego que se reúnan, sortearán los que deban salir en el
primer período.
|
|
|
|
Mataupu 51.- I le tulaga o le
avanoa, o le malo o le malo, po o le laumua, e agai atu i le filifilia
faaletulafono o se sui fou.
|
Artículo 51.- En caso de
vacante, el Gobierno de provincia, o de la Capital, hace proceder a elección
legal de un nuevo miembro.
|
|
|
|
Mataupu 52.- O le Vaega a Sui
Tofia e fetaui tonu ma le faʻavae o tulafono e uiga i saofaga ma le
faʻafaigaluegaina o fitafita.
|
Artículo 52.- A la Cámara de
Diputados corresponde exclusivamente la iniciativa de las leyes sobre
contribuciones y reclutamiento de tropas.
|
|
|
|
Mataupu 53. Nao ia na te
faaaogaina le aia tatau e molia ai i luma o le Senate le peresitene, Sui
Peresetene, alii sili o le au faipule, faifeau ma sui o le Faamasinoga
Maualuga, i mafuaaga o tiute tauave o loo faia faasaga ia i latou, mo le
leaga faatinoga po o le solitulafono i le faatinoina oa latou galuega tauave;
po o mo solitulafono masani, ina ua uma ona latou iloa ma tautino mai e iai
le mafuaaga mo le faatuina o se mafuaaga e se vaega toatele o le lua vaetolu
o ona sui auai.
|
Artículo 53.- Sólo ella
ejerce el derecho de acusar ante el Senado al presidente, vicepresidente, al
jefe de gabinete de ministros, a los ministros y a los miembros de la Corte
Suprema, en las causas de responsabilidad que se intenten contra ellos, por
mal desempeño o por delito en el ejercicio de sus funciones; o por crímenes
comunes, después de haber conocido de ellos y declarado haber lugar a la
formación de causa por la mayoría de dos terceras partes de sus miembros
presentes.
|
|
|
|
MATAUPU LONA LUA
|
CAPÍTULO SEGUNDO
|
|
|
|
Mai le Senate
|
Del Senado
|
|
|
|
Mataupu 54 - O le Senate o le
a aofia ai le tolu senators mo itumalo taʻitasi ma le tolu mo le aai o Buenos
Aires, filifilia saʻo ma tuʻufaʻatasia, faatasi ai ma nofoa e lua e fetaui ma
le vaega faaupufai e maua ai le tele o numera o palota, ma le vaega faaupufai
o loʻo totoe i numera o palota. E tofu le senate ma le palota e tasi.
|
Artículo 54.- El Senado se
compondrá de tres senadores por cada provincia y tres por la ciudad de Buenos
Aires, elegidos en forma directa y conjunta, correspondiendo dos bancas al
partido político que obtenga el mayor número de votos, y la restante al
partido político que le siga en número de votos. Cada senador tendrá un voto.
|
|
|
|
Mataupu 55.- Manaoga e
filifilia ai le senator: o le matua o le tolusefulu tausaga, ua ono tausaga o
se tagatanuu o le Nation, fiafia i se tupe maua faaletausaga o le lua afe
pesos po o se tiketi tutusa tutusa, ma avea ma tagata masani o le itumalo
filifili, pe lua tausaga o nofo ai i totonu.
|
Artículo 55.- Son requisitos
para ser elegido senador: tener la edad de treinta años, haber sido seis años
ciudadano de la Nación, disfrutar de una renta anual de dos mil pesos fuertes
o de una entrada equivalente, y ser natural de la provincia que lo elija, o con
dos años de residencia inmediata en ella.
|
|
|
|
Mataupu 56.- Senators i le
ono tausaga talu ai i le faatinoina o la latou matafaioi, ma e tumau le toe
agavaa; ae o le Senate o le a faafouina i le fua faatatau o le lona tolu o
itumalo itu uma i le lua tausaga.
|
Artículo 56.- Los senadores
duran seis años en el ejercicio de su mandato, y son reelegibles
indefinidamente; pero el Senado se renovará a razón de una tercera parte de
los distritos electorales cada dos años.
|
|
|
|
Mataupu 57.- O le Sui
Peresetene o le Malo o le a avea ma peresitene o le Senate; ae o le a leai se
palota seʻi vagana ua i ai se fusiua i le palota.
|
Artículo 57.- El
vicepresidente de la Nación será presidente del Senado; pero no tendrá voto
sino en el caso que haya empate en la votación.
|
|
|
|
Mataupu 58.- O le Senate o le
a tofia se peresitene faatuutuuga e pulefaamalumalu ia te ia pe afai o le
toesea o le Sui Peresetene, poo le taimi foi e faatino ai e le sui mulimuli
galuega a le peresitene o le Nation.
|
Artículo 58.- El Senado
nombrará un presidente provisorio que lo presida en caso de ausencia del
vicepresidente, o cuando éste ejerce las funciones de presidente de la
Nación.
|
|
|
|
Mataupu 59. O le Senate o le
a faamasinoina i faamasinoga lautele i le ua molia e le Vaega o Sui Tofia, e
tatau i ona sui auai ona faia se tautoga mo lenei gaoioiga. Afai o le ua
molia o le peresetene o le Nation, o le a pulefaamalumalu le Senate e le
peresitene o le Faamasinoga Maualuga. E leai se tasi e tatau ona molia sei
vagana ai le vaega lua o le lua vaetolu o sui o loʻo auai.
|
Artículo 59.- Al Senado
corresponde juzgar en juicio público a los acusados por la Cámara de
Diputados, debiendo sus miembros prestar juramento para este acto. Cuando el
acusado sea el presidente de la Nación, el Senado será presidido por el
presidente de la Corte Suprema. Ninguno será declarado culpable sino a
mayoría de los dos tercios de los miembros presentes.
|
|
|
|
Mataupu 60.- O lana faaiuga o
le a leai se aoga e ese mai nai lo le faateʻaina o le ua molia, ma e oo lava
i le faailoaina atu o ia ua le mafai ona ia faia soʻo se galuega o le
faʻaaloalo, talitonu poʻo le totogi i le Nation. Ae peitai, o le pagota o le
a, e ui i lea, e mafai ona molia, faamasinoga ma faasalaga e tusa ai ma
tulafono i luma o faamasinoga masani.
|
Artículo 60.- Su fallo no
tendrá más efecto que destituir al acusado, y aun declararle incapaz de
ocupar ningún empleo de honor, de confianza o a sueldo en la Nación. Pero la
parte condenada quedará, no obstante, sujeta a acusación, juicio y castigo
conforme a las leyes ante los tribunales ordinarios.
|
|
|
|
Mataupu 61. - E tutusa foi ma
le Senate e faatagaina ai le Peresetene o le Atunuu ina ia faasilasila atu se
tulaga o le siepi, tasi poo le tele o itu o le Malo i tulaga o osofaiga i
fafo.
|
Artículo 61.- Corresponde
también al Senado autorizar al presidente de la Nación para que declare en
estado de sitio, uno o varios puntos de la República en caso de ataque
exterior.
|
|
|
|
Mataupu 62. Pe afai e tuua so
o se nofoaga a le senia e ala i le maliu, faamavaega po o isi mafuaaga, o le
Malo lea e talafeagai ma le avanoa e vave ona faagasolo i le filifiliga o se
sui fou.
|
Artículo 62.- Cuando vacase
alguna plaza de senador por muerte, renuncia u otra causa, el Gobierno a que
corresponda la vacante hace proceder inmediatamente a la elección de un nuevo
miembro.
|
|
|
|
MATAUPU E TOLU
|
CAPITULO TERCERO
|
|
|
|
Aiaiga e tutusa uma i le
Maota
|
Disposiciones comunes a ambas
Cámaras
|
|
|
|
Mataupu 63. -O le a fono ia
potu i latou lava i vasega masani i tausaga uma mai le aso 1 o Mati e oo i le
aso 30 o Novema. E mafai foi ona valaauina e le Peresetene o le Nation poo le
faalauteleina o latou sauniga.
|
Artículo 63.- Ambas Cámaras
se reunirán por sí mismas en sesiones ordinarias todos los años desde el
primero de marzo hasta el treinta de noviembre. Pueden también ser convocadas
extraordinariamente por el Presidente de la Nación o prorrogadas sus
sesiones.
|
|
|
|
Mataupu 64.- O le Lotoifale
taitasi o se faamasino o le palota, aia tatau ma suafa o ona sui e tusa ai ma
lo latou aloaia. E leai se tasi oi latou o le a ulufale e aunoa ma le toatele
o ona sui; ae o se numera laʻitiiti e mafai ona faʻamalosia tagata o le a le
auai e auai i sauniga, i tuutuuga ma i lalo o faasalaga e tatau ona faavaeina
e le Vaega o Lotoifale.
|
Artículo 64.- Cada Cámara es
juez de las elecciones, derechos y títulos de sus miembros en cuanto a su
validez. Ninguna de ellas entrará en sesión sin la mayoría absoluta de sus
miembros; pero un número menor podrá compeler a los miembros ausentes a que
concurran a las sesiones, en los términos y bajo las penas que cada Cámara
establecerá.
|
|
|
|
Mataupu 65.- E amata e le
aufono ma amata a latou sauniga i le taimi e tasi. E leai se tasi oi latou, aʻo
latou feiloai, e mafai ona faʻateʻa le tumau a latou sauniga mo le silia ma
le tolu aso, e aunoa ma le maliega o le isi.
|
Artículo 65.- Ambas Cámaras
empiezan y concluyen sus sesiones simultáneamente. Ninguna de ellas, mientras
se hallen reunidas, podrá suspender sus sesiones más de tres días, sin el
consentimiento de la otra.
|
|
|
|
Mataupu 66. O le a faia e le
Vaega Chamber lana tulafono faatonutonu ma e mafai ona ia lua vae tolu o
palota, faasao soo se tasi o ona sui ona o le le atoatoa o le amio i le
faatinoina oa latou galuega tauave, pe aveeseina ona o le le atoatoa o le
tino po o le amio mama lea e sili atu ai lo latou tuufaatasia faaletulafono,
lou susu; ae o le toatele o le tasi i le afa o meaalofa o le a lava lea e
filifili ai i le faamavaega na ofo mai e tusa ma o latou tulaga.
|
Artículo 66.- Cada Cámara
hará su reglamento y podrá con dos tercios de votos, corregir a cualquiera de
sus miembros por desorden de conducta en el ejercicio de sus funciones, o
removerlo por inhabilidad física o moral sobreviniente a su incorporación, y
hasta excluirle de su seno; pero bastará la mayoría de uno sobre la mitad de
los presentes para decidir en las renuncias que voluntariamente hicieren de
sus cargos.
|
|
|
|
Mataupu 67. O le au Senate ma
sui e tatau ona nonoina, i le faatinoga o le tuufaatasia faaletulafono, se
tautoga ina ia faatino lelei le ofisa, ma galue i mea uma e tusa ai ma mea ua
faatonuina e lenei Faavae.
|
Artículo 67.- Los senadores y
diputados prestarán, en el acto de su incorporación, juramento de desempeñar
debidamente el cargo, y de obrar en todo en conformidad a lo que prescribe
esta Constitución.
|
|
|
|
Mataupu 68 .- E leai se tasi
o sui usufono o le Fono Aoao e mafai ona tuuaia, fesiligia, poo le le fiafia
i manatu poo tautalaga na tuuina mai e ala i le faataunuuina o lana tulafono
o le fai tulafono.
|
Artículo 68.- Ninguno de los
miembros del Congreso puede ser acusado, interrogado judicialmente, ni
molestado por las opiniones o discursos que emita desempeñando su mandato de
legislador.
|
|
|
|
Mataupu 69.- E le mafai ona
pueina faapagota se senatoria po o se sui, mai le aso o lana filifiliga seia
oo i lona faamavaega; vagana ai le mataupu o le maua i le gaioioiga i le
faatinoga o se solitulafono e tatau ona maliu, taua, poʻo isi faʻalavelave; o
mea o le a lipotia atu i le Vaega a le Lotu ma le aotelega o faʻamatalaga o
le mea na tupu.
|
Artículo 69.- Ningún senador
o diputado, desde el día de su elección hasta el de su cese, puede ser
arrestado; excepto el caso de ser sorprendido in fraganti en la ejecución de
algún crimen que merezca pena de muerte, infamante, u otra aflictiva; de lo
que se dará cuenta a la Cámara respectiva con la información sumaria del
hecho.
|
|
|
|
Mataupu 70. Pe a failaina se
faasea i se tusitusiga i luma o faamasinoga masani e faasaga i soʻo se
senatoria poo se sui, na ia iloiloina le taua o le otootoga i faamasinoga
lautele, Fale taitasi, ma le lua vaetolu o palota, taofia le tagata ua
tuuaia, ma faaavanoaina o le faamasino agavaa mo lana faaiuga.
|
Artículo 70.- Cuando se forme
querella por escrito ante las justicias ordinarias contra cualquier senador o
diputado, examinado el mérito del sumario en juicio público, podrá cada
Cámara, con dos tercios de votos, suspender en sus funciones al acusado, y
ponerlo a disposición del juez competente para su juzgamiento.
|
|
|
|
Mataupu 71. E mafai e Sui o
le Maota ona aumai le au failautusi o le Pule Pule i lona potu e maua ai faʻamatalaga
ma ripoti e manatu e talafeagai.
|
Artículo 71.- Cada una de las
Cámaras puede hacer venir a su sala a los ministros del Poder Ejecutivo para
recibir las explicaciones e informes que estime convenientes.
|
|
|
|
Mataupu 72.- E leai se sui o
le Fono Aoao e mafai ona maua se galuega poo se komisi mai le Pule Pule, e
aunoa ma le maliega muamua a le Lotu, sei vagana ai galuega fai fua.
|
Artículo 72.- Ningún miembro
del Congreso podrá recibir empleo o comisión del Poder Ejecutivo, sin previo
consentimiento de la Cámara respectiva, excepto los empleos de escala.
|
|
|
|
Mataupu 73. O faifeʻau masani
e le mafai ona avea ma sui o le Fono Aoao, poo le kovana o le itumalo i la
latou poloaiga.
|
Artículo 73.- Los
eclesiásticos regulares no pueden ser miembros del Congreso, ni los
gobernadores de provincia por la de su mando.
|
|
|
|
Mataupu 74.- O auaunaga a
senators ma sui e totogi e le Matagaluega o Tupe, faatasi ai ma se faaeega
paia o le a faailoa mai e le tulafono.
|
Artículo 74.- Los servicios
de los senadores y diputados son remunerados por el Tesoro de la Nación, con
una dotación que señalará la ley.
|
|
|
|
MATAUPU E SEFULU
|
CAPITULO CUARTO
|
|
|
|
Uiga o le Fono Aoao
|
Atribuciones del Congreso
|
|
|
|
Mataupu 75.- E fetaui ma le
Fono Aoao:
|
Artículo 75.- Corresponde al
Congreso:
|
|
|
|
1. Tulafono i mataupu tau
tiute. Faʻatuina le saʻolotoga ma le auina atu i fafo o aia tatau, lea,
faʻapea foi iloiloga o loʻo paʻu ai, o le a tutusa i totonu o le Nation.
|
1. Legislar en materia
aduanera. Establecer los derechos de importación y exportación, los cuales,
así como las avaluaciones sobre las que recaigan, serán uniformes en toda la
Nación.
|
|
|
|
2. Faia ni sao tuusao e avea
o se aʻoaʻoga tutusa faatasi ma itumalo. Faʻatulaga saofaga tuusaʻo, mo se
taimi atofaina, tutusa tutusa i le teritori atoa o le Atunuʻu, pe a faʻapea o
le puipuiga, saogalemu lautele ma le lelei lautele a le Setete e manaʻomia. O
saofaga o loʻo faʻataʻoto mai i lenei vaega, sei vagana ai le vaega poʻo le
aofaʻi oi latou o loʻo i ai se faʻamavaega faapitoa, e mafai ona auai
faʻatasi.
|
2. Imponer contribuciones
indirectas como facultad concurrente con las provincias. Imponer
contribuciones directas, por tiempo determinado, proporcionalmente iguales en
todo el territorio de la Nación, siempre que la defensa, seguridad común y
bien general del Estado lo exijan. Las contribuciones previstas en este
inciso, con excepción de la parte o el total de las que tengan asignación
específica, son coparticipables.
|
|
|
|
O se maliega tulafono, e
faavae i luga o maliega i le va o le Nation ma le itumalo, o le a amataina ai
le galulue faatasi-faatasi ma saofaga, mo le faamaonia o le autasi i le toe
faafoi atu o tupe.
|
Una ley convenio, sobre la
base de acuerdos entre la Nación y las provincias, instituirá regímenes de
coparticipación de estas contribuciones, garantizando la automaticidad en la
remisión de los fondos.
|
|
|
|
O le tufatufaina atu i le va
o le Nation, o itumalo ma le aai o Buenos Aires ma le va o nei mea, o le a
faia i se tulaga tuusao i tomai, auaunaga ma galuega tauave a le tasi oi
latou e mafaufau i le tufatufaina atu o sini autu; O le a tutusa, faʻamaoni
ma o le a tuʻuina atu le faʻamuamua i le ausia o se tikeri tutusa o le
atinaʻe, lelei o le olaga ma tutusa avanoa i le teritori atoa.
|
La distribución entre la
Nación, las provincias y la ciudad de Buenos Aires y entre éstas, se
efectuará en relación directa a las competencias, servicios y funciones de
cada una de ellas contemplando criterios objetivos de reparto; será
equitativa, solidaria y dará prioridad al logro de un grado equivalente de
desarrollo, calidad de vida e igualdad de oportunidades en todo el territorio
nacional.
|
|
|
|
O le tulafono o feagaiga o le
ai ai le Senate i le avea ai o le Maota o le amataga ma e tatau ona faʻatagaina
i le tele o le aofaiga atoa o sui auai o le Vaega o Chamber, e le mafai ona
faʻaaogaina pe faʻatonutonuina ma o le a faʻamaonia e itumalo.
|
La ley convenio tendrá como
Cámara de origen el Senado y deberá ser sancionada con la mayoría absoluta de
la totalidad de los miembros de cada Cámara, no podrá ser modificada
unilateralmente ni reglamentada y será aprobada por las provincias.
|
|
|
|
O le a leai se faʻaaogaina o
malosiaga, tautua poʻo galuega e aunoa ma le toe faʻafoeina o punaoa,
faʻamaonia e le tulafono a le Fono Aoao pe a talafeagai ma le itumalo o loʻo
i ai poʻo le aai o Buenos Aires pe a talafeagai ai.
|
No habrá transferencia de
competencias, servicios o funciones sin la respectiva reasignación de
recursos, aprobada por ley del Congreso cuando correspondiere y por la
provincia interesada o la ciudad de Buenos Aires en su caso.
|
|
|
|
O le pulega a le malo tele o
le a pulea le vaavaaiga ma le vaavaaiga o le faatinoga o aiaiga o lenei
vaega, e pei ona fuafuaina e le tulafono, lea e tatau ona faamautuina ai le
avea ma sui o itu uma ma le aai o Buenos Aires i lona tuufaatasiga.
|
Un organismo fiscal federal
tendrá a su cargo el control y fiscalización de la ejecución de lo
establecido en este inciso, según lo determina la ley, la que deberá asegurar
la representación de todas las provincias y la ciudad de Buenos Aires en su
composición.
|
|
|
|
3. Faʻatulagaina ma
faʻaleleia faʻamavaega faapitoa o punaoa faʻapitoa, mo se taimi faapitoa, e
ala i tulafono faʻapitoa ua faʻamaonia e le toatele o le aofaiga atoa o sui o
Vaega taitasi.
|
3. Establecer y modificar
asignaciones específicas de recursos coparticipables, por tiempo determinado,
por ley especial aprobada por la mayoría absoluta de la totalidad de los
miembros de cada Cámara.
|
|
|
|
4. Faʻasoa nonogatupe ile
aitalafu ole Nation.
|
4. Contraer empréstitos sobre
el crédito de la Nación.
|
|
|
|
5. Ia lafoai le faʻaaogaina
ma le vavaeeseina o fanua faʻale-malo.
|
5. Disponer del uso y de la
enajenación de las tierras de propiedad nacional.
|
|
|
|
6. Faʻavaeina ma faʻatonutonu
se faletupe feterale ma le malosiaga e tuʻuina atu tupe, faʻapitoa foi ma isi
faletupe a le atunuʻu.
|
6. Establecer y reglamentar
un banco federal con facultad de emitir moneda, así como otros bancos
nacionales.
|
|
|
|
7. Faʻafoe le totogiina o
aitalafu i totonu o le atunuu ma fafo mai le Nation.
|
7. Arreglar el pago de la
deuda interior y exterior de la Nación.
|
|
|
|
8. Faatulaga taʻitasi, e tusa
ai ma taiala ua faʻamautu i le parakalafa lona tolu o le inc. 2 o lenei
tusiga, o le tala o le tupe aoao o tupe faaalu ma le fuafuaina o punaoa o le
pulega a le atunuu, e faavae i luga o le faigamalo a le malo ma le fuafuaga o
tupe teufaafaigaluega lautele ma faamaonia pe teena le teuga tupe
teufaafaigaluega.
|
8. Fijar anualmente, conforme
a las pautas establecidas en el tercer párrafo del inc. 2 de este artículo,
el presupuesto general de gastos y cálculo de recursos de la administración
nacional, en base al programa general de gobierno y al plan de inversiones
públicas y aprobar o desechar la cuenta de inversión.
|
|
|
|
9. Maliega faʻapitoa a le
Matagaluega o Tupe i itumalo, e le o ausia a latou tupe maua, e tusa ai ma a
latou paketi, e aofia ai a latou tupe faʻaalu masani.
|
9. Acordar subsidios del
Tesoro nacional a las provincias, cuyas rentas no alcancen, según sus
presupuestos, a cubrir sus gastos ordinarios.
|
|
|
|
10. Faʻatonutonu le
faʻaaogaina saoloto o vaitafe o loʻo i totonu, faʻamalosia avanoa ia e manatu
lelei i ai, ma faia pe faʻasaʻo aganuʻu.
|
10. Reglamentar la libre
navegación de los ríos interiores, habilitar los puertos que considere
convenientes, y crear o suprimir aduanas.
|
|
|
|
11. Faʻailoga tupe,
faʻaleleia lona tau aogā ma tagata mai fafo; ma faʻaaogaina se faiga masani o
fuataga ma fuataga mo le Atunuu atoa.
|
11. Hacer sellar moneda,
fijar su valor y el de las extranjeras; y adoptar un sistema uniforme de
pesos y medidas para toda la Nación.
|
|
|
|
12. Faʻatonu tulafono a le
Malo, Faʻasalalau, Faʻamasinoga, Mining, ma Leipa ma Saogalēmū, i le
lotogatasi poʻo le tuʻufaʻatasia o tino , e aunoa ma ni tulafono laiti e suia
tulafono a le lotoifale, e fetaui ma a latou talosaga i faamasinoga a le malo
po o le pitonuʻu, e tusa ai ma mea po o tagata e pau i lalo oa latou pulega
faafaamasinoga; aemaise lava tulafono lautele mo le malo atoa i luga o le
naturalization ma le tagatanuu, i lalo o le mataupu faavae o le natura
faaleatunuu ma le filifiliga mo le manuia o Atenitina: faapea foi i luga o le
gaumativa, i le faafoliga o tupe ma pepa faalauaitele a le Setete, ma i latou
e manaomia le faʻatuina o le suʻega faamasinoga.
|
12. Dictar los Códigos Civil,
Comercial, Penal, de Minería, y del Trabajo y Seguridad Social, en cuerpos
unificados o separados, sin que tales códigos alteren las jurisdicciones
locales, correspondiendo su aplicación a los tribunales federales o
provinciales, según que las cosas o las personas cayeren bajo sus respectivas
jurisdicciones; y especialmente leyes generales para toda la Nación sobre
naturalización y nacionalidad, con sujeción al principio de nacionalidad
natural y por opción en beneficio de la argentina: así como sobre
bancarrotas, sobre falsificación de la moneda corriente y documentos públicos
del Estado, y las que requiera el establecimiento del juicio por jurados.
|
|
|
|
13. Faʻatonutonu
fefaʻatauaiga ma atunuu ese, ma itumalo i le tasi ma le isi.
|
13. Reglar el comercio con
las naciones extranjeras, y de las provincias entre sí.
|
|
|
|
14. Faatulaga ma faatulaga le
meli lautele o le Nation.
|
14. Arreglar y establecer los
correos generales de la Nación.
|
|
|
|
15. Faʻamautinoa lelei le
tapulaʻa o le teritori o le Nation, faʻamautuina i latou o itumalo, faia ni
mea fou, ma fuafua i se tulafono faapitoa tulafono, pulega ma le malo e tatau
ona i ai i teritori o le atunuʻu, o loʻo i fafo atu o tapulaʻa ua tofia i
itumalo.
|
15. Arreglar definitivamente
los límites del territorio de la Nación, fijar los de las provincias, crear
otras nuevas, y determinar por una legislación especial la organización,
administración y gobierno que deben tener los territorios nacionales, que
queden fuera de los límites que se asignen a las provincias.
|
|
|
|
16. Tuʻu saogalemu i tuaoi.
|
16. Proveer a la seguridad de
las fronteras.
|
|
|
|
17. Iloa le aganuu ma le
aganuu o tagata Atenitina.
|
17. Reconocer la
preexistencia étnica y cultural de los pueblos indígenas argentinos.
|
|
|
|
Faʻafetai le faʻaaloalogia mo
lo latou iloa ma le aia tatau i se gagana e lua gagana ma le va o tagata;
iloa le tulaga faaletulafono o latou alalafaga, ma le puleaina o le nuʻu ma
le umiaina o fanua latou te masani ona nofo ai; ma faʻatonutonuina le tuʻuina
atu o isi mea talafeagai ma talafeagai mo le atinaʻeina o tagata; e leai se
tasi oi latou o le a le mafai, e mafai ona faʻaaogaina pe noatia mo
faʻasalaga poʻo le faoa faamalosi . Ia faʻamautinoa o lo latou auai i le
pulega e faatatau ia latou punaoa faanatura ma isi mea fiafia e aafia ai i
latou. E mafai e pitonuʻu ona faʻaaoga nei malosiaga i le taimi e tasi.
|
Garantizar el respeto a su
identidad y el derecho a una educación bilingüe e intercultural; reconocer la
personería Jurídica de sus comunidades, y la posesión y propiedad
comunitarias de las tierras que tradicionalmente ocupan; y regular la entrega
de otras aptas y suficientes para el desarrollo humano; ninguna de ellas será
enajenable, transmisible ni susceptible de gravámenes o embargos. Asegurar su
participación en la gestión referida a sus recursos naturales y a los demás
intereses que los afecten. Las provincias pueden ejercer concurrentemente
estas atribuciones.
|
|
|
|
18. Saunia mea e fesoasoani i
le tamaoaiga o le atunuu, i le alualu i luma ma le soifua lelei o itumalo
uma, ma le alualu i luma o le malamalama, faia o fuafuaga mo aoaoga lautele
ma iunivesite, ma le faalauiloaina o pisinisi, femalagaiga, fausia o nofoaafi
ma auala tafe , o le nofoia o fanua o le atunuʻu, o le faʻaofiina ma le
faʻavaeina o pisinisi fou, o le faaulufale mai o tupe mai fafo ma le suʻesuʻeina
o vaitafe i totonu, e ala i tulafono puipuia mo nei faʻamoemoega ma e le
tumau le faʻaaogaina o tulaga aloaia ma taui o le faʻamalosi.
|
18. Proveer lo conducente a
la prosperidad del país, al adelanto y bienestar de todas las provincias, y
al progreso de la ilustración, dictando planes de instrucción general y
universitaria, y promoviendo la industria, la inmigración, la construcción de
ferrocarriles y canales navegables, la colonización de tierras de propiedad
nacional, la introducción y establecimiento de nuevas industrias, la
importación de capitales extranjeros y la exploración de los ríos interiores,
por leyes protectoras de estos fines y por concesiones temporales de
privilegios y recompensas de estímulo.
|
|
|
|
19. Tuʻuina atu mea e
faʻaleleia ai le atinaʻe o tagata, alualu i luma o le tamaoaiga ma le faʻamaoni
lautele, o le gaosiga o le tamaoaiga o le atunuʻu, le faʻatulagaina o
galuega, aʻoaʻoga faʻapitoa i tagata faigaluega, puipuiga o le tau o tupe,
suʻesuʻega ma le atinaʻe faasaienisi ma tekonolosi, faʻasalalauga ma faʻaaoga.
|
19. Proveer lo conducente al
desarrollo humano, al progreso económico con justicia social, a la
productividad de la economía nacional, a la generación de empleo, a la
formación profesional de los trabajadores, a la defensa del valor de la
moneda, a la investigación y al desarrollo científico y tecnológico, su
difusión y aprovechamiento.
|
|
|
|
Ia tuʻuina atu mo le
tupugatasi o le Nation ma le faʻavaeina o lona teritori; faʻalauteleina faiga
faʻavae eseese e faʻamoemoe e paleni le atinaʻeina o le vaʻaiga lautele o
itumalo ma itulagi. Mo nei fuafuaga, o le Senate o le a avea ma Fale e afua
mai ai.
|
Proveer al crecimiento
armónico de la Nación y al poblamiento de su territorio; promover políticas
diferenciadas que tiendan a equilibrar el desigual desarrollo relativo de
provincias y regiones. Para estas iniciativas, el Senado será Cámara de
origen.
|
|
|
|
Le faʻamaonia tulafono o le
faʻatulagaga ma le faavae o le aʻoga e faʻamalosia ai le iunite a le malo e
tusa ai ma tulaga faʻapitonuʻu ma le lotoifale; ia mautinoa o le a le mafai
ona tuʻuina atu le tiute a le Setete, le auai o le aiga ma le sosaiete, le faʻaleleia
o tulaga faʻatemokalasi ma le tutusa o avanoa ma avanoa e aunoa ma se
faʻaituau; ma latou te faʻamamafa mataupu faavae o le faʻaaloalo ma le tutusa
o aʻoaʻoga a le malo lautele ma le tutoatasi ma le mataʻutia o iunivesite a
le atunuʻu.
|
Sancionar leyes de
organización y de base de la educación que consoliden la unidad nacional
respetando las particularidades provinciales y locales; que aseguren la
responsabilidad indelegable del Estado, la participación de la familia y la
sociedad, la promoción de los valores democráticos y la igualdad de
oportunidades y posibilidades sin discriminación alguna; y que garanticen los
principios de gratuidad y equidad de la educación pública estatal y la
autonomía y autarquía de las universidades nacionales.
|
|
|
|
Faʻasalaina tulafono e
puipuia ai le faʻamaoniga ma le aganuʻu faʻaleaganuʻu, o le saolotoga ma le
faʻavaeina o galuega a le tusitala; o le aganuu faatufugaga ma le aganuu ma
le televise.
|
Dictar leyes que protejan la
identidad y pluralidad cultural, la libre creación y circulación de las obras
del autor; el patrimonio artístico y los espacios culturales y audiovisuales.
|
|
|
|
20. Faatuina faamasinoga e
itiiti ifo i le Faamasinoga Sili o Faamasinoga; fatufatuina ma faʻaumatia
galuega, faʻatulagaina o latou malosi, tuʻuina atu penisione, faʻamaoniaina o
faʻamaumauga, ma tuʻuina atu faʻatasi ma le lautele.
|
20. Establecer tribunales
inferiores a la Corte Suprema de Justicia; crear y suprimir empleos, fijar
sus atribuciones, dar pensiones, decretar honores, y conceder amnistías
generales.
|
|
|
|
21. Taofi pe teena mafuaaga
mo le faamavaega a le Peresetene po o le Sui Peresetene o le Malo; ma faʻaalia
le mataupu e faʻaauau ai i se palota fou.
|
21. Admitir o desechar los
motivos de dimisión del presidente o vicepresidente de la República; y
declarar el caso de proceder a nueva elección.
|
|
|
|
22. Faamaonia pe teena
konekarate ua faaiuina i isi malo ma faʻatasi ai ma faʻalapotopotoga faʻavaomalo
ma faʻatasi ma le See See. O feagaiga ma maliega e sili atu le maualuga nai
lo tulafono .
|
22. Aprobar o desechar tratados
concluidos con las demás naciones y con las organizaciones internacionales y
los concordatos con la Santa Sede. Los tratados y concordatos tienen
jerarquía superior a las leyes.
|
|
|
|
Le Tautinoga Amerika i Aia
Tatau ma Tiute a le Tagata; le Tautinoga Lautele o Aia Tatau a Tagata; le
Feagaiga Amerika i Aia Tatau a Tagata; le Feagaiga Faavaomalo i Aia Tatau,
Tamaoaiga ma Aganuu; le Feagaiga Faava o malo i luga o Aia Tatau a Tagata ma
Aia Tatau ma lana Maliega Filifili; o le Feagaiga i luga o le Puipuiga ma le
Faasalaga o le Solitulafono o le Leoleo; le Feagaiga Faava o Malo i luga o le
Faataapeina o Pepa Uma o Faailoga Faapitoa; o le Feagaiga i luga o le Faʻamamaina
o Pepa uma o le Faʻailoga faasaga i Fafine; o le Feagaiga e faasaga i le Tigā
ma isi Faʻalavelave Faʻaleagaina, Faʻasalaga Faʻaleagaina po o le
Faʻaleagaina; le Feagaiga i Aia Tatau a le Tamaititi; i tulaga o lo latou
aloaia, ei ai o latou faavae faale-faavae, latou te le aveesea so o se mea o
le vaega muamua o lenei Faavae ma e tatau ona malamalama ia i latou e fetaui
ma aia tatau ma faamaoniga e aloaia e ia. E faatoa mafai lava ona faʻasalaina,
pe a talafeagai ai, e le Pule Faʻatonu a le Atunuʻu, faatasi ai ma le
faʻatagaina o le lua vaetolu o le aofaiga atoa o sui auai o le Lotoifale
taitasi.
|
La Declaración Americana de
los Derechos y Deberes del Hombre; la Declaración Universal de Derechos
Humanos; la Convención Americana sobre Derechos Humanos; el Pacto
Internacional de Derechos Económicos, Sociales y Culturales; el Pacto
Internacional de Derechos Civiles y Políticos y su Protocolo Facultativo; la
Convención sobre la Prevención y la Sanción del Delito de Genocidio; la
Convención Internacional sobre la Eliminación de todas las Formas de
Discriminación Racial; la Convención sobre la Eliminación de todas las Formas
de Discriminación contra la Mujer; la Convención contra la Tortura y otros
Tratos o Penas Crueles, Inhumanos o Degradantes; la Convención sobre los
Derechos del Niño; en las condiciones de su vigencia, tienen jerarquía
constitucional, no derogan artículo alguno de la primera parte de esta
Constitución y deben entenderse complementarios de los derechos y garantías
por ella reconocidos. Sólo podrán ser denunciados, en su caso, por el Poder
Ejecutivo Nacional, previa aprobación de las dos terceras partes de la
totalidad de los miembros de cada Cámara.
|
|
|
|
O isi maliega ma maliega i
luga o aia tatau a tagata, ina ua uma ona faamaonia e le Fono Aoao, o le a
manaomia le palota o le lua vaetolu o le aofaiga atoa o sui auai o le au
Chamber taitasi e fiafia i le pulega faale-faavae.
|
Los demás tratados y
convenciones sobre derechos humanos, luego de ser aprobados por el Congreso,
requerirán del voto de las dos terceras partes de la totalidad de los
miembros de cada Cámara para gozar de la jerarquía constitucional.
|
|
|
|
23. Faʻavae ma faʻaalia ni
faiga lelei e faʻamautinoa ai le tutusa o avanoa ma togafitiga, ma le fiafia
atoatoa ma le faʻamalosia o aia tatau ua amanaʻia e lenei Faʻavae faʻapea ai
ma feagaiga faʻavaomalo i luga o aia tatau a tagata, aemaise lava i tamaiti,
tamaitai, tagata matutua ma tagata ei ai manaoga faapitoa.
|
23. Legislar y promover
medidas de acción positiva que garanticen la igualdad real de oportunidades y
de trato, y el pleno goce y ejercicio de los derechos reconocidos por esta
Constitución y por los tratados internacionales vigentes sobre derechos
humanos, en particular respecto de los niños, las mujeres, los ancianos y las
personas con discapacidad.
|
|
|
|
Faʻailoa se faiga faʻapitoa
ma le saogalemu lautele i le puipuiga o le tamaititi ua mafatia, mai le
maitaga seia oo i le faaiuga o le aoga tulagalua, ma le tina i le taimi o le
maʻitaga ma le taimi o susu.
|
Dictar un régimen de
seguridad social especial e integral en protección del niño en situación de
desamparo, desde el embarazo hasta la finalización del período de enseñanza
elemental, y de la madre durante el embarazo y el tiempo de lactancia.
|
|
|
|
24. Ia faʻamaonia le
tuʻufaʻatasia o feagaiga e tuʻuina atu malosiaga ma puleʻaga i
faalapotopotoga faʻapitoa i lalo o aiaiga o le felagolagomaʻi ma le tutusa,
ma o le faaaloalo faʻapenakalamokalasi ma aia tatau a tagata soifua. O
faʻasologa o faʻasalalauga i luga o latou taunuuga o loʻo i ai talitonuga
sili atu nai lo tulafono.
|
24. Aprobar tratados de
integración que deleguen competencias y jurisdicción a organizaciones
supraestatales en condiciones de reciprocidad e igualdad, y que respeten el
orden democrático y los derechos humanos. Las normas dictadas en su
consecuencia tienen jerarquía superior a las leyes.
|
|
|
|
O le faʻatagaina o nei
feagaiga ma le Latin American States o le a manaʻomia ai le toʻatele o sui
uma o le Vaega Chamber. I le tulaga o feagaiga ma isi Atunuu, o le Fono Aoao
a le Malo, faatasi ai ma le toatele o sui usufono o le Maota taitasi, o le a
faailoa mai le faigofie o le faamaoniga o le feagaiga ma faatoa mafai ona
faamaonia faatasi ma le palota a le toatele o le au atoa o sui auai o Maota
taitasi, pe a mavae le selau luasefulu aso o le faaaliga faalauiloa.
|
La aprobación de estos
tratados con Estados de Latinoamérica requerirá la mayoría absoluta de la
totalidad de los miembros de cada Cámara. En el caso de tratados con otros
Estados, el Congreso de la Nación, con la mayoría absoluta de los miembros
presentes de cada Cámara, declarará la conveniencia de la aprobación del
tratado y sólo podrá ser aprobado con el voto de la mayoría absoluta de la
totalidad de los miembros de cada Cámara, después de ciento veinte días del
acto declarativo.
|
|
|
|
O le faʻasalaga o feagaiga o
loʻo faʻasino atu i lenei fuaiupu, o le a manaʻomia ai muamua le faʻatagaga o
le toatele o le aofaiga atoa o sui auai o Vaega taitasi.
|
La denuncia de los tratados
referidos a este inciso, exigirá la previa aprobación de la mayoría absoluta
de la totalidad da los miembros de cada Cámara.
|
|
|
|
25. Faʻatagaina le Paranesi
Faʻatonu e faʻaalia taua poʻo le faʻamalosi.
|
25. Autorizar al Poder
Ejecutivo para declarar la guerra o hacer la paz.
|
|
|
|
26. Faʻamalosia le Palemia Faʻatonu
e faʻatonu ai le taui ma sui, ma faʻavae tulafono mo pagota.
|
26. Facultar al Poder
Ejecutivo para ordenar represalias, y establecer reglamentos para las presas.
|
|
|
|
27. Faʻateʻaina le au
faʻaauupega i le taimi o le filemu ma le taua, ma faʻatonu tulafono mo a
latou faʻalapotopotoga ma le malo.
|
27. Fijar las fuerzas armadas
en tiempo de paz y guerra, y dictar las normas para su organización y
gobierno.
|
|
|
|
28. Faʻataga le faʻaofiina o
fitafita mai fafo i totonu o le teritori o le Nation, ma le malaga ese atu o
malo i fafo atu.
|
28. Permitir la introducción
de tropas extranjeras en el territorio de la Nación, y la salida de las
fuerzas nacionales fuera de él.
|
|
|
|
29. Taʻutino se setete o le
faʻasaga i se tasi poʻo ni vaega o le Nation i le tulaga o le faʻalavelave i
totonu, ma faʻamaonia pe taofiofia le faʻaalia o le siepi, i le taimi o lona
malologa, e le Pulega Pule.
|
29. Declarar en estado de
sitio uno o varios puntos de la Nación en caso de conmoción interior, y
aprobar o suspender el estado de sitio declarado, durante su receso, por el
Poder Ejecutivo.
|
|
|
|
30. Faʻaaogaina faapitoa
tulafono i totonu o le teritori o le laumua o le malo ma tuʻuina atu tulafono
talafeagai mo le faʻatinoga o faamoemoega patino o faʻavaega o le aoga
lautele i le teritori o le Malo. O pulega faʻapitonuʻu ma pulega a le malo o
le a taofi malosi o leoleo ma faʻamalosia i luga o nei faʻavae, pe afai latou
te le faʻalavelave i le faataunuuina o na faamoemoega.
|
30. Ejercer una legislación
exclusiva en el territorio de la capital de la Nación y dictar la legislación
necesaria para el cumplimiento de los fines específicos de los
establecimientos de utilidad nacional en el territorio de la República. Las
autoridades provinciales y municipales conservarán los poderes de policía e
imposición sobre estos establecimientos, en tanto no interfieran en el
cumplimiento de aquellos fines.
|
|
|
|
31. Saunia se fesoasoani tele
i se itumalo poʻo le aai o Buenos Aires.
|
31. Disponer la intervención
federal a una provincia o a la ciudad de Buenos Aires.
|
|
|
|
Faʻamaonia pe faalēaogāina le
faʻafitauli na faʻatonu, i le taimi o lona malologa, e le Pule Pule .
|
Aprobar o revocar la
intervención decretada, durante su receso, por el Poder Ejecutivo.
|
|
|
|
32. Ia faia uma tulafono ma
tulafono faatonutonu ia e faigofie ona faʻaaogaina malosiaga faʻavae, ma isi
uma na tuʻuina atu e lenei Faʻavae i le Malo o le Atunuu Atenitina.
|
32. Hacer todas las leyes y
reglamentos que sean convenientes para poner en ejercicio los poderes
antecedentes, y todos los otros concedidos por la presente Constitución al
Gobierno de la Nación Argentina.
|
|
|
|
Mataupu 76 - Ua faʻasaina le
tuʻuina atu o tulafono i le Pule Faʻatonu, sei vagana ai nisi mataupu o le
pulega poʻo faʻalavelave faʻafuaseʻi lautele, faʻatasi ai ma se taimi tumau
mo lona faʻamalositino ma i totonu o faʻavae o le tuʻuina atu o loʻo
tuʻufaʻatasia e le Congress.
|
Artículo 76.- Se prohíbe la
delegación legislativa en el Poder Ejecutivo, salvo en materias determinadas
de administración o de emergencia pública, con plazo fijado para su ejercicio
y dentro de las bases de la delegación que el Congreso establezca.
|
|
|
|
O le mutaaga e mafua mai i le
mutaaga o le vaitaimi ua aiaia i le parakalafa muamua e le tatau ona iai se
toe iloiloga o sootaga faaletulafono e tulai mai i lalo o tulafono ua
faatonuina e le tuuina atu o le tulafono.
|
La caducidad resultante del
transcurso del plazo previsto en el párrafo anterior no importará revisión de
las relaciones jurídicas nacidas al amparo de las normas dictadas en
consecuencia de la delegación legislativa.
|
|
|
|
MATAUPU E FITU
|
CAPÍTULO QUINTO
|
|
|
|
I luga o le faavaeina ma le
faʻatagaina o tulafono
|
De la formación y sanción de
las leyes
|
|
|
|
Mataupu 77.- E mafai ona
amatalia tulafono i totonu o le Maota o le Fono Aoao, e ala i galuega faatino
na tuuina mai e ona sui poo le Pule Pule, vagana ai tuusaunoaga ua faavaeina
i lenei Faavae.
|
Artículo 77.- Las leyes
pueden tener principio en cualquiera de las Cámaras del Congreso, por
proyectos presentados por sus miembros o por el Poder Ejecutivo, salvo las
excepciones que establece esta Constitución.
|
|
|
|
O pili e suia ai le faiga
palota ma vaega faaupufai e tatau ona faamaonia e le toatele o le aofaiga
atoa o sui o le Maota.
|
Los proyectos de ley que
modifiquen el régimen electoral y de partidos políticos deberán ser aprobados
por mayoría absoluta del total de los miembros de las Cámaras.
|
|
|
|
Mataupu 78. Faamaoniga le
Tulafono Taufaaofi e le Maota o le amataga, ua pasia mo le talanoaina i le
isi Fale. Faamaonia e le lua, e pasi atu i le Pule Pule o le Nation mo lana
suʻega; ma afai e maua foi e ia lana faamaoniga, na te folafolaina o se
tulafono.
|
Artículo 78.- Aprobado un
proyecto de ley por la Cámara de su origen, pasa para su discusión a la otra
Cámara. Aprobado por ambas, pasa al Poder Ejecutivo de la Nación para su
examen; y si también obtiene su aprobación, lo promulga como ley.
|
|
|
|
Mataupu 79 - E mafai e
Chamber taitasi, pe a uma ona faamaonia se pili i le lautele, ona tuuina atu
i ana komiti le faamaoniga e patino i le poloketi, faatasi ai ma le palota a
le toatele o le aofaiga atoa o ona sui auai. E mafai e le Lotoifale, faatasi
ai ma le numera tutusa o palota, ona tuʻuina atu le faʻatagaina e aunoa ma se
faʻamalosi ma toe faʻaauau le faiga masani. O le faamaoniga i le faia o le a
manaomia ai le palota a le toatele aiai o le aofai o ona sui auai. A maeʻa
ona faʻamaonia le poloketi i le komiti, o le a mulimulitaʻia le faiga masani.
|
Artículo 79.- Cada Cámara,
luego de aprobar un proyecto de ley en general, puede delegar en sus
comisiones la aprobación en particular del proyecto, con el voto de la
mayoría absoluta del total de sus miembros. La Cámara podrá, con igual número
de votos, dejar sin efecto la delegación y retomar el trámite ordinario. La
aprobación en comisión requerirá el voto de la mayoría absoluta del total de
sus miembros. Una vez aprobado el proyecto en comisión, se seguirá el trámite
ordinario.
|
|
|
|
Mataupu 80 - Soʻo se poloketi
e leʻi foʻi mai i totonu o le sefulu aso faigaluega e faʻamaonia e le Pule
Pule. E mafai ona faʻamaonia i totonu o le vaega totoe le tuʻufaʻatasia o
galuega faatino. Ae ui i lea, o vaega e le o tausia e faatoa mafai lava ona
faalauiloaina pe afai ei ai so latou tulaga tutoatasi ma e le suia ai le
agaga po o le lotogatasi o le poloketi ua faamaonia e le Fono Aoao. I lenei
tulaga o le taualumaga ua muaʻi vaaia mo tulafono o le tatau ma le
faanatinati o le a faʻaaogaina.
|
Artículo 80.- Se reputa
aprobado por el Poder Ejecutivo todo proyecto no devuelto en el término de
diez días útiles. Los proyectos desechados parcialmente no podrán ser
aprobados en la parte restante. Sin embargo, las partes no observadas
solamente podrán ser promulgadas si tienen autonomía normativa y su
aprobación parcial no altera el espíritu ni la unidad del proyecto sancionado
por el Congreso. En este caso será de aplicación el procedimiento previsto
para los decretos de necesidad y urgencia.
|
|
|
|
Mataupu 81 - E leai se pili
na faʻatagaina e se tasi o le Maota e mafai ona toe faia i sauniga o lena
tausaga. E leai se tasi o le Maota e mafai ona lafoai atoa se poloketi na
mafua mai ona toe faaopoopoina lea pe toe teuteu e le Vaega o Iloiloga. Afai
o le poloketi e faʻalagolago i faʻaopoopoga poʻo le faasaʻoina e le Chamber
Review, o le iuga o le palota e tatau ona faʻaalia ina ia faʻamautuina pe o
ia faʻaopoopoga po o faasaʻoga na faia e le toatele o ē o loʻo i ai pe o le
lua vae tolu oi latou o loʻo auai. E mafai e le Chamber ona tupuga mai i le
toatele o i latou o loʻo iai le faʻatagaina o le poloketi faatasi ai ma
faʻaopoopoga po o faʻasaʻoga na tuʻuina atu pe faʻamalosi i le uluai
faʻamatalaga, seivagana ua faia e le tagata suʻesuʻe ni faʻaopoopoga poʻo ni
faasaʻoga ile lua vaetolu oi latou o loʻo auai. I lenei mataupu mulimuli, o
le poloketi o le a pasi atu i le Pule Pule faatasi ai ma faaopoopoga po o
faasaʻoga a le Maota o Iloiloga, seivagana ua faʻamalosia e le Maota Chamber
lana uluai faʻasalalauga ma le palota o le lua vaetolu oi latou o loʻo i ai.
O le Lotoifale e afua mai e le mafai ona faʻasalalau ni faʻaopoopoga fou pe
faasaʻo i latou na faia e le Vaega o Iloiloga.
|
Artículo 81.- Ningún proyecto
de ley desechado totalmente por una de las Cámaras podrá repetirse en las
sesiones de aquel año. Ninguna de las Cámaras puede desechar totalmente un
proyecto que hubiera tenido origen en ella y luego hubiese sido adicionado o
enmendado por la Cámara revisora. Si el proyecto fuere objeto de adiciones o
correcciones por la Cámara revisora, deberá indicarse el resultado de la
votación a fin de establecer si tales adiciones o correcciones fueron
realizadas por mayoría absoluta de los presentes o por las dos terceras
partes de los presentes. La Cámara de origen podrá por mayoría absoluta de
los presentes aprobar el proyecto con las adiciones o correcciones
introducidas o insistir en la redacción originaria, a menos que las adiciones
o correcciones las haya realizado la revisora por dos terceras partes de los
presentes. En este último caso, el proyecto pasará al Poder Ejecutivo con las
adiciones o correcciones de la Cámara revisora, salvo que la Cámara de origen
insista en su redacción originaria con el voto de las dos terceras partes de
los presentes. La Cámara de origen no podrá introducir nuevas adiciones o
correcciones a las realizadas por la Cámara revisora.
|
|
|
|
Mataupu 82 - O le finagalo o
Fale taitasi e tatau ona faʻaalia manino; O le tacit or fictional faʻatagaina
e le aofia i mataupu uma.
|
Artículo 82.- La voluntad de
cada Cámara debe manifestarse expresamente; se excluye, en todos los casos,
la sanción tácita o ficta.
|
|
|
|
Mataupu 83. - Faʻasalaga i le
atoaga poʻo se vaega o se galuega faʻatino e le Pule Pule, e toe foi mai ma
ona tetee ile Chamber o lona amataga: toe talanoaina, ma afai e faʻamaonia e
le lua-tolu-palota aupito toatele, e toe pasi i le Vaega o Iloiloga. Afai e
faʻamaonia uma e le Maota ia le toatele, o le pili o se tulafono ma pasi atu
i le Pule Pule mo lana tulafono. O palota a Fale e lua o le ai ai i lenei
tulaga ua filifilia, e latou lava pe leai foi; ma igoa uma ma faavae o tagata
palota, ma tetee a le Pule Pule, o le a lolomiina loa e le aufaasusila. Afai
e ese le Maota i luga o tetee, e le mafai ona toe faia le poloketi i sauniga
o lena tausaga.
|
Artículo 83.- Desechado en el
todo o en parte un proyecto por el Poder Ejecutivo, vuelve con sus objeciones
a la Cámara de su origen: ésta lo discute de nuevo, y si lo confirma por
mayoría de dos tercios de votos, pasa otra vez a la Cámara de revisión. Si
ambas Cámaras lo sancionan por igual mayoría, el proyecto es ley y pasa al
Poder Ejecutivo para su promulgación. Las votaciones de ambas Cámaras serán
en este caso nominales, por si o por no; y tanto los nombres y fundamentos de
los sufragantes, como las objeciones del Poder Ejecutivo, se publicarán
inmediatamente por la prensa. Si las Cámaras difieren sobre las objeciones,
el proyecto no podrá repetirse en las sesiones de aquel año.
|
|
|
|
Mataupu 84 - I le faʻatagaina
o tulafono, o lenei faiga o le a faʻaaogaina: O le Senate ma le Fono a Sui
Tofia o le Atunuu o Atenitina, na potopoto i le Fono Aoao, ... faʻamalosia pe
faʻatagaina ma le malosi o le tulafono.
|
Artículo 84.- En la sanción
de las leyes se usará de esta fórmula: El Senado y Cámara de Diputados de la
Nación Argentina, reunidos en Congreso, ... decretan o sancionan con fuerza
de ley.
|
|
|
|
MATAUPU E SEFULU
|
CAPITULO SEXTO
|
|
|
|
O le Suetusi Aoao a le Atunuʻu
|
De la Auditoría General de la
Nación
|
|
|
|
Mataupu 85 - O le vaaiga i
fafo atu o le atunuʻu lautele i ona tulaga aloaia, tamaoaiga, tupe ma
faʻatinoga, o le a avea ma se faʻatagaina o le Malosiaga Faitulafono.
|
Artículo 85.- El control
externo del sector público nacional en sus aspectos patrimoniales,
económicos, financieros y operativos, será una atribución propia del Poder
Legislativo.
|
|
|
|
O le suʻesuʻega ma le manatu
o le Fono Aoao Faitulafono i le faatinoga ma le tulaga lautele o le pulega a
le malo o le a lagolagoina i manatu o le Suetusi Aoao a le Atunuu.
|
El examen y la opinión del
Poder Legislativo sobre el desempeño y situación general de la administración
pública estarán sustentados en los dictámenes de la Auditoría General de la
Nación.
|
|
|
|
O lenei tino fesoasoani
fesoasoani a le Fono Aoao, faatasi ai ma le tutoatasi galue, o le a tuufaatasia
i le faiga ua faavaeina e le tulafono lea e faatonutonuina ai lona foafoaga
ma le faagaoioia, lea e tatau ona faamaonia e se vaega fulisia o sui o Vaega
taitasi. O le a tofia le peresetene o le faʻapotopotoga i le talosaga a le
pati faʻapolokiki teteʻe ma le numera tele o tulafono i le Fono Aoao.
|
Este organismo de asistencia
técnica del Congreso, con autonomía funcional, se integrará del modo que
establezca la ley que reglamenta su creación y funcionamiento, que deberá ser
aprobada por mayoría absoluta de los miembros de cada Cámara. El presidente
del organismo será designado a propuesta del partido político de oposición
con mayor número de legisladores en el Congreso.
|
|
|
|
O le a ia puleaina le
puleaina o tulafono, puleaina ma le suʻeina o galuega uma a le pulega lautele
ma le lautele, e tusa lava po o le a le ituaiga faalapotopotoga, ma isi
galuega e tuuina atu e le tulafono ia te ia. O le a aʻafia i le faagasologa o
le faʻatagaina poʻo le teenaina o faʻamatalaga ma tupe teufaafaigaluega o
tupe a le malo.
|
Tendrá a su cargo el control
de legalidad, gestión y auditoría de toda la actividad de la administración
pública centralizada y descentralizada, cualquiera fuera su modalidad de
organización, y las demás funciones que la ley le otorgue. Intervendrá
necesariamente en el trámite de aprobación o rechazo de las cuentas de
percepción e inversión de los fondos públicos.
|
|
|
|
MATAUPU E SEFULU
|
CAPÍTULO SEPTIMO
|
|
|
|
Mai le Komesina o Sulufaiga
|
Del Defensor del Pueblo
|
|
|
|
Mataupu 86. O le Komesina o
Sulufaiga o se tino tutoatasi ua faavaeina i totonu o le lautele o le
Congress of the Nation, lea o le a gaoioi ma le tutoatasi atoatoa, e aunoa ma
le mauaina o faatonuga mai soo se pule. O lana misiona o le puipuiga ma le
puipuiga o aia tatau a tagata soifua ma isi aia tatau, faʻamaoniga ma aia e
puipuia i lenei Faavae ma tulafono, aʻo leʻi faia galuega, galuega poʻo mea
ua le faia a le Pulega; ma le faʻatonutonuina o le faʻatinoina o galuega a le
malo.
|
Artículo 86.- El Defensor del
Pueblo es un órgano independiente instituido en el ámbito del Congreso de la
Nación, que actuará con plena autonomía funcional, sin recibir instrucciones
de ninguna autoridad. Su misión es la defensa y protección de los derechos
humanos y demás derechos, garantías e intereses tutelados en esta
Constitución y las leyes, ante hechos, actos u omisiones de la
Administración; y el control del ejercicio de las funciones administrativas
públicas.
|
|
|
|
O le Komesina o Sulufaiga ua
i ai le aia tatau. Ua tofia ma aveesea e le Fono Aoao faatasi ai ma le palota
a le lua vaetolu o sui o loo i ai i totonu o potu taitasi. E fiafia i tulaga
puipuia ma avanoa o le au tulafono. O le a tumau i lona tulaga mo le lima
tausaga, ma mafai ona toe tofiaina i se taimi e tasi.
|
El Defensor del Pueblo tiene
legitimación procesal. Es designado y removido por el Congreso con el voto de
las dos terceras partes de los miembros presentes de cada una de las Cámaras.
Goza de las inmunidades y privilegios de los legisladores. Durará en su cargo
cinco años, pudiendo ser nuevamente designado por una sola vez.
|
|
|
|
O le faʻatulagaga ma le
faʻatinoga o lenei faʻapotopotoga o le a faʻatulafonoina e se tulafono
faʻapitoa.
|
La organización y el
funcionamiento de esta institución serán regulados por una ley especial.
|
|
|
|
VAEGA LONA LUA
|
SECCIÓN SEGUNDA
|
|
|
|
O LE MANA FAAMAONIA
|
DEL PODER EJECUTIVO
|
|
|
|
MATAUPU AUTU
|
CAPÍTULO PRIMERO
|
|
|
|
O lona natura ma le umi
|
De su naturaleza y duración
|
|
|
|
Mataupu 87. - O le Pule Pule
o le Atunuu o le a taina e se tagatanuu ei ai le suafa o le "Peresitene
o le Atunuu Argentine".
|
Artículo 87.- El Poder
Ejecutivo de la Nación será desempeñado por un ciudadano con el título de
"Presidente de la Nación Argentina".
|
|
|
|
Mataupu 88. I le tulaga o
gasegase, toesea o le Tupe, maliu, faamavaega po o le faalēaogāina o le
Peresetene, o le Pule Pule e tatau ona faatinoina e le Sui Peresetene o le
Atunuu. I le tulaga o le faalēaogāina, oti, faamavaega poo le le mafai e le
Peresetene ma le Sui Peresetene o le Nation, o le a filifili e le Fono Aoao
po o ai le tagata lautele e tatau ona ia umia le Peresetene, seia oo ina ua
le toe aoga le tulaga le atoatoa po ua filifilia se peresitene fou.
|
Artículo 88.- En caso de
enfermedad, ausencia de la Capital, muerte, renuncia o destitución del
Presidente, el Poder Ejecutivo será ejercido por el vicepresidente de la
Nación. En caso de destitución, muerte, dimisión o inhabilidad del Presidente
y vicepresidente de la Nación, el Congreso determinará qué funcionario
público ha de desempeñar la Presidencia, hasta que haya cesado la causa de la
inhabilidad o un nuevo presidente sea electo.
|
|
|
|
Mataupu 89 - Ina ia filifilia
Peresetene poʻo Sui Peresetene o le Atunuʻu, e manaʻomia ona fanau i le
teritori o Atenitina, poo le avea ma alo o se tagatanuu moni, na fanau mai i
se atunuu ese; ma isi uiga manaʻomia e filifilia ai le senator.
|
Artículo 89.- Para ser
elegido Presidente o vicepresidente de la Nación, se requiere haber nacido en
el territorio argentino, o ser hijo de ciudadano nativo, habiendo nacido en
país extranjero; y las demás calidades exigidas para ser elegido senador.
|
|
|
|
Mataupu 90 - O le Peresetene
ma le Sui Peresetene o le a umia le tofi mo se vaitaimi e fa tausaga ma e
mafai ona toe filifilia pe toe tali atu mo se vaitaimi e tasi. Afai ua toe
filifilia pe toe sui, e le mafai ona filifilia mo soʻo se tasi o avanoa e
lua, ae o le vaeluaga o le tasi vaitau.
|
Artículo 90.- El Presidente y
vicepresidente duran en sus funciones el término de cuatro años y podrán ser
reelegidos o sucederse recíprocamente por un solo período consecutivo. Si han
sido reelectos o se han sucedido recíprocamente no pueden ser elegidos para
ninguno de ambos cargos, sino con el intervalo de un período.
|
|
|
|
Mataupu 91 - Ua muta le
malosiaga o le Peresetene o le Nation i le aso lava e tasi e pei ona faamuta
lona fa tausaga; e aunoa ma se mea e faalavelaveina ai, atonu o se mafuaaga e
maeʻa ai mulimuli ane.
|
Artículo 91.- El Presidente
de la Nación cesa en el poder el mismo día en que expira su período de cuatro
años; sin que evento alguno que lo haya interrumpido, pueda ser motivo de que
se le complete más tarde.
|
|
|
|
Mataupu 92. - O le Peresitene
ma le Sui Peresetene e fiafia i totogi totogi e le Ofisa o le Malo, lea e le
mafai ona suia i le taimi oa latou tofiga. I le vaitaimi lava lea e tasi e le
mafai ona latou faatinoina se isi galuega, pe maua foi se isi lava faʻamoemoega
o le Nation, poʻo se isi itumalo.
|
Artículo 92.- El Presidente y
vicepresidente disfrutan de un sueldo pagado por el Tesoro de la Nación, que
no podrá ser alterado en el período de sus nombramientos. Durante el mismo
período no podrán ejercer otro empleo, ni recibir ningún otro emolumento de
la Nación, ni de provincia alguna.
|
|
|
|
Mataupu 93 - I le avea ma
sui, e tatau i le peresitene ma le sui peresitene ona faia se tautoga, i lima
o le peresitene o le Senate ma luma o le Fonotaga a le Konekarate i le Fono,
e tusa ai ma o latou talitonuga faalelotu, ia "taaalo ma le lotonuu ma
le lotonuu le tofi o le Peresitene (po o le sui peresitene) o le Malo ma
matau ma tausia ma le faamaoni le Faavae o le Atunuu o Atenitina ".
|
Artículo 93.- Al tomar
posesión de su cargo el presidente y vicepresidente prestarán juramento, en
manos del presidente del Senado y ante el Congreso reunido en Asamblea,
respetando sus creencias religiosas, de "desempeñar con lealtad y
patriotismo el cargo de Presidente (o vicepresidente) de la Nación y observar
y hacer observar fielmente la Constitución de la Nación Argentina".
|
|
|
|
MATAUPU LONA LUA
|
CAPÍTULO SEGUNDO
|
|
|
|
I le auala ma le taimi o le
palota a le Peresetene ma le Sui Peresetene o le Nation
|
De la forma y tiempo de la
elección del Presidente y vicepresidente de la Nación
|
|
|
|
Mataupu 94 .- O le Peresetene
ma le Sui Peresetene o le Atunuu o le a filifilia saʻo e tagata, i se
taamilosaga faalua, e pei ona faavaeina i lenei Faavae. I lenei itu o le
teritori o le a fausia ai se itumalo e tasi.
|
Artículo 94.- El Presidente y
el vicepresidente de la Nación serán elegidos directamente por el Pueblo, en
doble vuelta, según lo establece esta Constitución. A este fin el territorio
nacional conformará un distrito único.
|
|
|
|
Mataupu 95. O le lesona o le
a faia i totonu o le lua masina ao lumanai le faaiuga o le vaitaimi o le
Peresetene i le tofi.
|
Artículo 95.- La lección se
efectuará dentro de los dos meses anteriores a la conclusión del mandato del
Presidente en ejercicio.
|
|
|
|
Mataupu 96.- O le taamilosaga
lona lua o palota, pe afai e talafeagai, o le a faia i le va o faiga e lua o
palota na sili ona palotaina, i totonu o le tolusefulu aso mai le aso muamua.
|
Artículo 96.- La segunda
vuelta electoral, si correspondiere, se realizará entre las dos fórmulas de
candidatos más votadas, dentro de los treinta días de celebrada la anterior.
|
|
|
|
Mataupu 97. Afai o le faiga
na sili ona palota i le uluai taamilosaga, ua silia ma le fasefululima pasene
o palota na faamaonia, o ona sui auai o le a avea o se Peresetene ma Sui
Peresetene o le Atunuu.
|
Artículo 97.- Cuando la
fórmula que resultare más votada en la primera vuelta, hubiere obtenido más
del cuarenta y cinco por ciento de los votos afirmativos válidamente
emitidos, sus integrantes serán proclamados como Presidente y vicepresidente
de la Nación.
|
|
|
|
Mataupu 98. Pe a fai o le
faiga e sili ona palota i le uluai taamilosaga, e tatau ona maua pe tusa ma
le fasefulu pasene o palota mautinoa o le a faia ma, i se faaopoopoga, e
tatau ona i ai se eseesega o le sili atu i le sefulu pasene pasene e tusa ai
ma le aofaʻiga o palota mautinoa ua tuuina atu i luga o le fuafaatatau lea e
mulimuli mai i le numera o palota, o le a faalauiloaina ona sui o le
Peresetene ma Sui Peresetene o le Atunuu.
|
Artículo 98.- Cuando la
fórmula que resultare más votada en la primera vuelta hubiere obtenido el
cuarenta por ciento por lo menos de los votos afirmativos válidamente
emitidos y, además, existiere una diferencia mayor de diez puntos porcentuales
respecto del total de los votos afirmativos válidamente emitidos sobre la
fórmula que le sigue en número de votos, sus integrantes serán proclamados
como Presidente y vicepresidente de la Nación.
|
|
|
|
MATAUPU E TOLU
|
CAPÍTULO TERCERO
|
|
|
|
Malosiaga o le Pule Pule
|
Atribuciones del Poder
Ejecutivo
|
|
|
|
Mataupu 99.- O le Peresitene
o le Malo ei ai uiga nei:
|
Artículo 99.- El Presidente
de la Nación tiene las siguientes atribuciones:
|
|
|
|
1. O ia o le ulu sili o le
Nation, o le ulu o le malo ma le ulu faaupufai o le pulega lautele o le
atunuu.
|
1. Es el jefe supremo de la
Nación, jefe del gobierno y responsable político de la administración general
del país.
|
|
|
|
2. Tuuina atu faatonuga ma
tulafono faatonutonu e talafeagai mo le faatinoina o tulafono a le Nation, ia
faaeteete e aua nei suia o latou agaga i ni tuusaunoaga faatonutonu.
|
2. Expide las instrucciones y
reglamentos que sean necesarios para la ejecución de las leyes de la Nación,
cuidando de no alterar su espíritu con excepciones reglamentarias.
|
|
|
|
3. Auai i le faavaeina o
tulafono e tusa ai ma le Faavae, faʻalauiloaina ma lolomiina.
|
3. Participa de la formación
de las leyes con arreglo a la Constitución, las promulga y hace publicar.
|
|
|
|
E le mafai e le Pulega Pule i
soʻo se mataupu i lalo o le faasalaga o le leai o se faʻatagaina, le tuʻuina
atu o aiaiga o le natura natura.
|
El Poder Ejecutivo no podrá
en ningún caso bajo pena de nulidad absoluta e insanable, emitir
disposiciones de carácter legislativo.
|
|
|
|
Seiloga o tulaga tulaga ese e
le mafai ai ona mulimulitai i taualumaga masani o loʻo vaʻaia e lenei Faʻavae
mo le faʻatulafonoina o tulafono, ma e le o ni tulafono e faʻasalalau ai
solitulafono, lafoga, palota po o vaega faaupufai, e mafai ona tuʻuina atu
faʻasalaga mo mafuaʻaga e manaʻomia ma le faanatinati, lea o le a filifilia i
se maliega lautele a faifeau e tatau ona lagolagoina i latou, faatasi ai ma
le ulu o le au faipule o faifeau.
|
Solamente cuando
circunstancias excepcionales hicieran imposible seguir los trámites
ordinarios previstos por esta Constitución para la sanción de las leyes, y no
se trate de normas que regulen materia penal, tributaria, electoral o de
régimen de los partidos políticos, podrá dictar decretos por razones de
necesidad y urgencia, los que serán decididos en acuerdo general de ministros
que deberán refrendarlos, conjuntamente con el jefe de gabinete de ministros.
|
|
|
|
O le ulu o le cabinet o
faifeau lava ia ma i totonu o le sefulu aso o le a tuʻuina atu le fuataga i
le iloiloga a le Komisi Tumau o le Fono Faʻatonu, o ia lea e tatau ona
faʻaaloalo i le vaega o faiga faaupufai a Vaega taitasi. O lenei komisi o le
a siitia ai lana tusi i totonu o le sefulu aso i le palola a le Lotu taitasi
mo lana togafitiga manino, lea o le a vave iloiloina e le Maota. O se
tulafono faʻapitoa e faʻatagaina ma le toatele o sui auai o le Lotoifale
taitasi o le a faʻafoeina le taualumaga ma le lautele o le fesoasoani a le
Fono Aoao.
|
El jefe de gabinete de
ministros personalmente y dentro de los diez días someterá la medida a
consideración de la Comisión Bicameral Permanente, cuya composición deberá
respetar la proporción de las representaciones políticas de cada Cámara. Esta
comisión elevará su despacho en un plazo de diez días al plenario de cada
Cámara para su expreso tratamiento, el que de inmediato considerarán las
Cámaras. Una ley especial sancionada con la mayoría absoluta de la totalidad
de los miembros de cada Cámara regulará el trámite y los alcances de la
intervención del Congreso.
|
|
|
|
4. Faʻamoleina faʻamasino o
le Faamasinoga Maualuga faatasi ai ma le maliliega a le Senate i le lua
vaetolu o ona sui auai, i fonotaga a le malo, na taloina mo lena faamoemoe.
|
4. Nombra los magistrados de
la Corte Suprema con acuerdo del Senado por dos tercios de sus miembros
presentes, en sesión pública, convocada al efecto.
|
|
|
|
Taʻu igoa o isi faamasino o
faamasinoga a le malo tele i lalo ifo o le faʻatautaiga o le talosaga i
totonu o le tolu o le Fono a Faamasino, faatasi ai ma le maliega a le Senate,
i le fonotaga a le malo, lea o le a amanaia ai le talafeagai o sui.
|
Nombra los demás jueces de
los tribunales federales inferiores en base a una propuesta vinculante en
terna del Consejo de la Magistratura, con acuerdo del Senado, en sesión
pública, en la que se tendrá en cuenta la idoneidad de los candidatos.
|
|
|
|
O se tofiga fou, e muamua atu
i se maliega tutusa, o le a tatau ai ona tausia soʻo se tasi o nei faʻamasino
i le tofi, pe a oʻo atu i le fitu sefulu lima tausaga. O tofiga uma o
faamasino oeo latou tausaga ua faʻamaonia pe sili atu e tatau mo le lima
tausaga, ma e mafai ona toe faia e le aunoa, mo le faiga lava e tasi.
|
Un nuevo nombramiento,
precedido de igual acuerdo, será necesario para mantener en el cargo a
cualquiera de esos magistrados, una vez que cumplan la edad de setenta y
cinco años. Todos los nombramientos de magistrados cuya edad sea la indicada
o mayor se harán por cinco años, y podrán ser repetidos indefinidamente, por
el mismo trámite.
|
|
|
|
5. E mafai ona ia faʻamagaloina
pe tuʻuina atu faʻasalaga mo soligatulafono e tusa ma le pule a le malo, i
luga o le lipoti a le faamasinoga e fetaui, sei vagana ai mataupu o moliaga a
le Vaega a Sui Tofia.
|
5. Puede indultar o conmutar
las penas por delitos sujetos a la jurisdicción federal, previo informe del
tribunal correspondiente, excepto en los casos de acusación por la Cámara de
Diputados.
|
|
|
|
6. Tuuina atu penisione, faʻasolosolo,
laisene ma penisione e tusa ai ma tulafono a le Nation.
|
6. Concede jubilaciones,
retiros, licencias y pensiones conforme a las leyes de la Nación.
|
|
|
|
7. Tofia ma aveese faʻaululele,
failautusi a le telefoni ma faipule pisinisi ma le maliega a le Senate; na o
ia na te tofia ma aveesea le ulu o le failautusi o faifeau ma isi faifeau o
le ofisa, o ofisa o lana ofisa faa-failautusi, o ofisa sooupu ma tagata
faigaluega o lo latou tofiga e le o pulea i se isi itu e lenei Faavae.
|
7. Nombra y remueve a los
embajadores, ministros plenipotenciarios y encargados de negocios con acuerdo
del Senado; por sí solo nombra y remueve al jefe de gabinete de ministros y a
los demás ministros del despacho, los oficiales de su secretaría, los agentes
consulares y los empleados cuyo nombramiento no está reglado de otra forma
por esta Constitución.
|
|
|
|
8. O tausaga uma, o le
tatalaina o sauniga a le Fono Aoao, mo fale uma o le fono, e tatau ona faia,
tuuina atu se tala o le setete o le Nation, o toefuataiga ua folafola mai e
le Faavae, ma fautua atu mo le iloiloga o faiga ua ia manatu e talafeagai ma
talafeagai.
|
8. Hace anualmente la
apertura de las sesiones del Congreso, reunidas al efecto ambas Cámaras,
dando cuenta en esta ocasión del estado de la Nación, de las reformas
prometidas por la Constitución, y recomendando a su consideración las medidas
que juzgue necesarias y convenientes.
|
|
|
|
9. Faalauteleina le masani ai
o le Fono Aoao, poo le taloina i sauniga tulaga ese, pe a manaʻomia se tulaga
taua o poloaiga poo le alualu i luma.
|
9. Prorroga las sesiones
ordinarias del Congreso, o lo convoca a sesiones extraordinarias, cuando un
grave interés de orden o de progreso lo requiera.
|
|
|
|
10. Vaavaaia le faʻatinoga o
le malosiaga o le ulu o le Kapeneta a Minisita e uiga i le aoina o tupe maua
a le Atunuʻu ma ana tupe faʻafaigaluega, e tusa ai ma le tulafono poʻo le
paketi o tupe faʻaalu a le atunuʻu.
|
10. Supervisa el ejercicio de
la facultad del jefe de gabinete de ministros respecto de la recaudación de
las rentas da la Nación y de su inversión, con arreglo a la ley o presupuesto
de gastos nacionales.
|
|
|
|
11. Faʻaiʻuina ma
faʻailogaina fefaʻatauaiga, maliega ma isi faʻatalatalanoaga e manaʻomia mo
le tausia o sootaga vavalalata ma faʻalapotopotoga faʻavaomalo ma atunuu ese,
maua a latou faifeau ma taʻutaʻu atu o latou tagata faitalia.
|
11. Concluye y firma
tratados, concordatos y otras negociaciones requeridas para el mantenimiento
de buenas relaciones con las organizaciones internacionales y las naciones
extranjeras, recibe sus ministros y admite sus cónsules.
|
|
|
|
12. O ia o le taʻitaʻi sili o
Vaegaau uma o le Nation.
|
12. Es comandante en jefe de
todas las Fuerzas Armadas de la Nación.
|
|
|
|
13. Tuuina atu galuega tau
militeri a le Atunuu: faatasi ai ma le maliega a le Senate, i le tuuina atu o
galuega poo tikeri o ofisa sinia o le Vaegaau; ma ia lava i le malae.
|
13. Provee los empleos
militares de la Nación: con acuerdo del Senado, en la concesión de los
empleos o grados de oficiales superiores de las Fuerzas Armadas; y por sí
solo en el campo de batalla.
|
|
|
|
14. O loʻo i ai le Vaegaau,
ma e faʻatautaia ma lana faʻalapotopotoga ma tufatufaina e tusa ai ma manaoga
o le Nation.
|
14. Dispone de las Fuerzas
Armadas, y corre con su organización y distribución según las necesidades de
la Nación.
|
|
|
|
15. Faʻaalia le taua ma le
faʻatonuina o le taui ma le faʻatagaga ma le faamaoniga a le Fono Aoao.
|
15. Declara la guerra y
ordena represalias con autorización y aprobación del Congreso.
|
|
|
|
16. Tautino atu i le setete o
le siege se tasi poʻo ni vaega o le Nation, i le tulaga o osofaiga i fafo ma
mo se vaitaimi tapulaa, faatasi ai ma maliega a le Senate. I le tulaga o le
vavao i totonu, e na o le mana lenei pe a malolo le Konekeresi, ona o se uiga
e tutusa ma lenei tino. E faatinoina e le Peresetene ia tapulaa ua faatonuina
i le Mataupu 23.
|
16. Declara en estado de
sitio uno o varios puntos de la Nación, en caso de ataque exterior y por un
término limitado, con acuerdo del Senado. En caso de conmoción interior sólo
tiene esta facultad cuando el Congreso está en receso, porque es atribución
que corresponde a este cuerpo. El Presidente la ejerce con las limitaciones
prescriptas en el Artículo 23.
|
|
|
|
17. E mafai ona ia
talosagaina le pule sili o le aufaigaluega o faifeau ma ulu o paranesi uma ma
matagaluega o le pulega, ma e ala atu ia te ia o isi tagata faigaluega, o
lipoti na ia manatu e talafeagai, ma e tatau ona latou tuuina atu ia i latou.
|
17. Puede pedir al jefe de
gabinete de ministros y a los jefes de todos los ramos y departamentos de la
administración, y por su conducto a los demás empleados, los informes que
crea convenientes, y ellos están obligados a darlos.
|
|
|
|
18. E mafai ona tuua le
teritori o le Nation, faatasi ai ma le faatagaga mai le Congress. I le malolo
o lenei mea, e mafai ona e faia se mea e aunoa ma se laisene mo mafuaaga
tatau o galuega a le malo.
|
18. Puede ausentarse del
territorio de la Nación, con permiso del Congreso. En el receso de éste, sólo
podrá hacerlo sin licencia por razones justificadas de servicio público.
|
|
|
|
19. E mafai ona e faʻatumu
avanoa faigaluega, lea e manaʻomia ai maliega a le Senate, ma e tupu i le
taimi o lau malologa, e ala i tofiga o le a maeʻa i le faaiuga o le isi Fono
Faitulafono.
|
19. Puede llenar las vacantes
de los empleos, que requieran el acuerdo del Senado, y que ocurran durante su
receso, por medio de nombramientos en comisión que expirarán al fin de la
próxima Legislatura.
|
|
|
|
20. Talosagaina le fesoasoani
a le malo i se itumalo poo le aai o Buenos Aires i le tulaga o le malologa o
le Congress, ma e tatau ona taloina i le taimi lava e tasi mo togafitiga.
|
20. Decreta la intervención
federal a una provincia o a la ciudad de Buenos Aires en caso de receso del
Congreso, y debe convocarlo simultáneamente para su tratamiento.
|
|
|
|
MATAUPU E SEFULU
|
CAPÍTULO CUARTO
|
|
|
|
O le alii sili o le kapeneta
ma isi faifeau o le Mana Pule
|
Del jefe de gabinete y demás
ministros del Poder Ejecutivo
|
|
|
|
Mataupu 100. O le ulu o le
kapeneta o faifeau ma isi failautusi faafailautusi o latou numera ma agavaa o
le a faavaeina e se tulafono faapitoa, o le a nafa ma le faasaolotoina o le
pisinisi a le Nation, ma o le a faamaonia ma faatagaina tulafono a le
peresitene e ala i le lau saini, e aunoa ma le manaʻoga e leai so latou aoga.
|
Artículo 100.- El jefe de
gabinete de ministros y los demás ministros secretarios cuyo número y
competencia será establecida por una ley especial, tendrán a su cargo el
despacho de los negocios de la Nación, y refrendarán y legalizarán los actos
del presidente por medio de su firma, sin cuyo requisito carecen de eficacia.
|
|
|
|
O le ulu o le kapeneta o
faifeau, ma le tulaga faaupufai i luma o le National Congress, e nafa ma:
|
Al jefe de gabinete de
ministros, con responsabilidad política ante el Congreso de la Nación, le
corresponde:
|
|
|
|
1. Faʻaaogaina le pulega
lautele o le atunuu.
|
1. Ejercer la administración
general del país.
|
|
|
|
2. Tuuina atu o gaioiga ma
tulafono faatonutonu e talafeagai mo le faatinoina o malosiaga ua taua i
lenei tusitusiga ma i latou na faamatuu atu e le Peresetene o le Atunuu,
faatasi ai ma le faamaoniga a le failautusi o le paranesi lea e faasino i ai
le tulafono po o le tulafono faatonutonu.
|
2. Expedir los actos y
reglamentos que sean necesarios para ejercer las facultades que le atribuye
este artículo y aquellas que le delegue el presidente de la Nación, con el
refrendo del ministro secretario del ramo al cual el acto o reglamento se
refiera.
|
|
|
|
3. Faia tofiga o tagata
faigaluega o le pulega, vagana ai na e tutusa ma le peresitene.
|
3. Efectuar los nombramientos
de los empleados de la administración, excepto los que correspondan al
presidente.
|
|
|
|
4. Faʻaaoga galuega ma
malosiaga ua faʻatuina atu ia te ia e le Peresetene o le Nation ma, i se
maliega a le Kapeneta, filifili i mataupu ua faailoa mai e le Pule Pule, poo
lana lava faaiuga, ia i latou e mafua ona o lona taua, ua ia manatu e
talafeagai, i le fanua o lau tauvaga.
|
4. Ejercer las funciones y
atribuciones que le delegue el presidente de la Nación y, en acuerdo de
gabinete resolver sobre las materias que le indique el Poder Ejecutivo, o por
su propia decisión, en aquellas que por su importancia estime necesario, en
el ámbito de su competencia.
|
|
|
|
5. Faʻatasia, saunia ma
faʻafeiloai fonotaga a le kapeneteni o faipule, pulefaamalumalu ia i latou i
le toesea o le peresetene.
|
5. Coordinar, preparar y
convocar las reuniones de gabinete de ministros, presidiéndolas en caso de
ausencia del presidente.
|
|
|
|
6. Auina atu i le Fono Aoao
tupe a le matagaluega ma le paketi a le atunuu, pe a uma togafitiga i le
maliega a le Kapeneta ma le faamaoniga a le Pulega Pule.
|
6. Enviar al Congreso los
proyectos de ley de ministerios y de presupuesto nacional, previo tratamiento
en acuerdo de gabinete y aprobación del Poder Ejecutivo.
|
|
|
|
7. Faʻaopoopo le tupe maua a
le Nation ma faʻatulafono le tulafono o le paketi a le malo.
|
7. Hacer recaudar las rentas
de la Nación y ejecutar la ley de presupuesto nacional.
|
|
|
|
8. Ia faamaonia tulafono a le
tulafono, o tulafono e aiaia ai le faʻaopoopoga o vasega masani a le Fono
Aoao poʻo le taloina o sauniga faʻapitoa ma feʻau a le peresetene e
faʻalauiloaina le tulafono faʻavae.
|
8. Refrendar los decretos
reglamentarios de las leyes, los decretos que dispongan la prórroga de las
sesiones ordinarias del Congreso o la convocatoria de sesiones extraordinarias
y los mensajes del presidente que promuevan la iniciativa legislativa.
|
|
|
|
9. Alu i sauniga a le Fono
Aoao ma auai ia latou felafolafoaiga, ae le palota.
|
9. Concurrir a las sesiones
del Congreso y participar en sus debates, pero no votar.
|
|
|
|
10. A uma loa ona amata
sauniga masani a le Fono Aoao, ia tuʻufaʻatasia ma isi faipule se lipoti
auiliili e uiga i le setete o le Nation e faatatau i pisinisi a matagaluega
taʻitasi.
|
10. Una vez que se inicien
las sesiones ordinarias del Congreso, presentar junto a los restantes
ministros una memoria detallada del estado de la Nación en lo relativo a los
negocios de los respectivos departamentos.
|
|
|
|
11. Tuʻu lipoti ma faʻamatalaga
tusitusia pe tusitusia foi e talosagaina e le Chambers mai le
Faʻalapotopotoga Faʻatonu.
|
11. Producir los informes y
explicaciones verbales o escritos que cualquiera de las Cámaras solicite al
Poder Ejecutivo.
|
|
|
|
12. Ia faamaonia tulafono o
loʻo faʻaaogaina malosiaga ua faʻatagaina e le Konekeresi, lea o le a noatia
i le pule a le Komisi Tumau Faʻamasinoga.
|
12. Refrendar los decretos
que ejercen facultades delegadas por el Congreso, los que estarán sujetos al
control de la Comisión Bicameral Permanente.
|
|
|
|
13. Galulue faatasi ma isi
faifeʻau e faʻamaonia tulafono e tatau ai ma faanatinati ma tulafono ia e le
o aofia ai tulafono. O le a ia tuʻuina mai ma le tagata lava ia i totonu o le
sefulu aso o lona faʻatagaina o nei tulafono mo le iloiloga a le Komisi Tumau
Bicameral.
|
13. Refrendar conjuntamente
con los demás ministros los decretos de necesidad y urgencia y los decretos
que promulgan parcialmente leyes. Someterá personalmente y dentro de los diez
días de su sanción estos decretos a consideración de la Comisión Bicameral
Permanente.
|
|
|
|
E le mafai e le ulu o le
kapeneta o faifeʻau ona faʻatinoina se isi galuega i le taimi e tasi.
|
El jefe de gabinete de
ministros no podrá desempeñar simultáneamente otro ministerio.
|
|
|
|
Mataupu 101. - E tatau i le
ulu o le Kapeneta o Minisita ona auai i le Fono Aoao ia le itiiti ifo ma le
faatasi i le masina, i se isi itu ile potu taitasi, e lipoti atu ai le alualu
i luma o le malo, e aunoa ma le afaina i aiaiga o le Mataupu 71. E mafai ona
fesiligia i aafiaga o le togafitia o se lafo faatu, e ala i le palota a le
toatele aiai o sui usufono o soo se Sui o le Maota, ma ia aveeseina e le
palota a le toatele aiai o Sui Usufono taitasi o le Maota.
|
Artículo 101.- El jefe de
gabinete de ministros debe concurrir al Congreso al menos una vez por mes,
alternativamente a cada una de sus Cámaras, para informar de la marcha del
gobierno, sin perjuicio de lo dispuesto en el Artículo 71. Puede ser
interpelado a los efectos del tratamiento de una moción de censura, por el
voto de la mayoría absoluta de la totalidad de los miembros de cualquiera de
las Cámaras, y ser removido por el voto de la mayoría absoluta de los
miembros de cada una de las Cámaras.
|
|
|
|
Mataupu 102.- O Minisita taʻitasi
e nafa ma galuega na te faʻatagaina; ma faʻatasi ai ma i latou e malilie ma a
latou paaga.
|
Artículo 102.- Cada ministro
es responsable de los actos que legaliza; y solidariamente de los que acuerda
con sus colegas.
|
|
|
|
Mataupu 103. - E le mafai e
le au faifeau ona latou faia ni iugafono, i soo se tulaga, sei vagana ai mea
e aafia ai le tamaoaiga ma pulega o latou vaega.
|
Artículo 103.- Los ministros
no pueden por sí solos, en ningún caso, tomar resoluciones, a excepción de lo
concerniente al régimen económico y administrativo de sus respectivos
departamentos.
|
|
|
|
Mataupu 104.- A maeʻa ona
tatalaina e le Fono Aoao lana Fonotaga, e tatau i faifeau o le ofisa ona tuʻuina
atu se faʻamatalaga auiliili e uiga i le setete o le Nation e faatatau i
pisinisi a latou matagaluega.
|
Artículo 104.- Luego que el
Congreso abra sus sesiones, deberán los ministros del despacho presentarle
una memoria detallada del estado de la Nación en lo relativo a los negocios
de sus respectivos departamentos.
|
|
|
|
Mataupu 105. - E le mafai ona
avea i latou ma sui poo sui, e aunoa ma le faamavae mai a latou galuega o ni
faifeau.
|
Artículo 105.- No pueden ser
senadores ni diputados, sin hacer dimisión de sus empleos de ministros.
|
|
|
|
Mataupu 106.- E mafai e
Minisita ona auai i sauniga a le Fono Aoao ma auai i a latou felafolafoaiga,
ae le palota.
|
Artículo 106.- Pueden los
ministros concurrir a las sesiones del Congreso y tomar parte en sus debates,
pero no votar.
|
|
|
|
Mataupu 107.- O le a latou
fiafia mo a latou auaunaga o se totogi ua faavaeina e le tulafono, lea e le
mafai ona faateleina pe faaitiitia le fiafia pe le afaina ai latou o loo
faatinoina.
|
Artículo 107.- Gozarán por
sus servicios de un sueldo establecido por la ley, que no podrá ser aumentado
ni disminuido en favor o perjuicio de los que se hallen en ejercicio.
|
|
|
|
VAEGA LONA LUA
|
SECCIÓN TERCERA
|
|
|
|
O LE PULE FAAVAE
|
DEL PODER JUDICIAL
|
|
|
|
MATAUPU AUTU
|
CAPÍTULO PRIMERO
|
|
|
|
O lona natura ma le umi
|
De su naturaleza y duración
|
|
|
|
Mataupu 108.- O le Pule
Faale-Faamasino o le Atunuu o le a faatinoina e le Faamasinoga Maualuga a le
Faamasinoga, ma isi faamasinoga maualalo e faatuina e le Fono Aoao i le
teritori o le Nation.
|
Artículo 108.- El Poder
Judicial de la Nación será ejercido por una Corte Suprema de Justicia, y por
los demás tribunales inferiores que el Congreso estableciere en el territorio
de la Nación.
|
|
|
|
Mataupu 109. - E leai se
tulaga e mafai e le Peresetene o le Nation ona faatino galuega
faafaamasinoga, faʻamalosia le malamalama o mataupu e faʻatali pe toe
faʻafoeina i latou na faamutaina.
|
Artículo 109.- En ningún caso
el presidente de la Nación puede ejercer funciones judiciales, arrogarse el
conocimiento de causas pendientes o restablecer las fenecidas.
|
|
|
|
Mataupu 110.- O faamasino o
le Faamasinoga Maualuga ma faamasinoga maualalo a le Atunuu o le a tausia a
latou galuega mo le umi oa latou amio lelei, ma e tatau ona maua mo a latou
auaunaga se taui ua fuafuaina e le tulafono, ma e ono le faaitiitia i soo se
itu, ae tumau i totonu oa latou galuega.
|
Artículo 110.- Los jueces de
la Corte Suprema y de los tribunales inferiores de la Nación conservarán sus
empleos mientras dure su buena conducta, y recibirán por sus servicios una
compensación que determinará la ley, y que no podrá ser disminuida en manera
alguna, mientras permaneciesen en sus funciones.
|
|
|
|
Mataupu 111. - E leai se tasi
e mafai ona avea ma sui auai o le Faamasinoga Maualuga o le Faamasinoga, e
aunoa ma le avea ma loia o le Atunuʻu ma le valu tausaga o faʻamalositino, ma
ia iai uiga lelei e manaʻomia e avea ai ma se senators.
|
Artículo 111.- Ninguno podrá
ser miembro de la Corte Suprema de Justicia, sin ser abogado de la Nación con
ocho años de ejercicio, y tener las calidades requeridas para ser senador.
|
|
|
|
Mataupu 112.- I le uluai
faapipiina o le Faamasinoga Maualuga, e tatau i tagata ua filifilia ona faia
se tautoga i lima o le Peresetene o le Atunuu, e faatino o latou tiute,
pulega lelei o le faamasinoga ma faaletulafono, ma ia tusa ai ma le mea ua
faatonuina e le Faavae. I le lumanaʻi, latou te ofoina atu i le peresetene o
le Faamasinoga e tasi.
|
Artículo 112.- En la primera
instalación de la Corte Suprema, los individuos nombrados prestarán juramento
en manos del Presidente de la Nación, de desempeñar sus obligaciones,
administrando justicia bien y legalmente, y en conformidad a lo que prescribe
la Constitución. En lo sucesivo lo prestarán ante el presidente de la misma
Corte.
|
|
|
|
Mataupu 113.- O le
Faamasinoga Maualuga o le a faʻamaonia ana tulafono faʻalotoifale ma tofia
ana tagata faigaluega.
|
Artículo 113.- La Corte
Suprema dictará su reglamento interior y nombrará a sus empleados.
|
|
|
|
Mataupu 114.- O le Fono a le
Faamasino Maualuga, ua faʻatulafonoina e se tulafono faʻapitoa e faʻatagaina
e le toatele o le aofaiga atoa o Sui Usufono o le Lotoifale, o le a nafa ma
le filifilia o faamasino ma le puleaina o le Faamasinoga.
|
Artículo 114.- El Consejo de
la Magistratura, regulado por una ley especial sancionada por la mayoría
absoluta de la totalidad de los miembros de cada Cámara, tendrá a su cargo la
selección de los magistrados y la administración del Poder Judicial.
|
|
|
|
O le Fono o le a tuufaatasia i
lea taimi ma lea taimi ina ia faapaleni ai sui o faiga faaupufai e mafua mai
i le palota lauiloa, o faamasino o taimi uma ma loia o le resitalaina a le
malo. O le a tuʻufaʻatasia foi e isi tagata o le aʻoga ma le faasaienitisi, i
le fuainumera ma le fomu ua faailoa mai e le tulafono.
|
El Consejo será integrado periódicamente
de modo que se procure el equilibrio entre la representación de los órganos
políticos resultantes de la elección popular, de los jueces de todas las
instancias y de los abogados de la matrícula federal. Será integrado,
asimismo, por otras personas del ámbito académico y científico, en el número
y la forma que indique la ley.
|
|
|
|
O a latou meaalofa o le:
|
Serán sus atribuciones:
|
|
|
|
1. Ia filifili e ala atu i
tauvaga a le lautele tagata o le aufaasalalau i le au faatauvaa.
|
1. Seleccionar mediante
concursos públicos los postulantes a las magistraturas inferiores.
|
|
|
|
2. Tuuina atu o talosaga i ni
lisi tuʻufaʻatasia mo le tofiaina o faipule i lalo ifo.
|
2. Emitir propuestas en
ternas vinculantes, para el nombramiento de los magistrados de los tribunales
inferiores.
|
|
|
|
3. Faʻafoeina o alaoa ma
faʻatino le paketi e tuʻufaʻatasia e le tulafono i le pulega o le amiotonu.
|
3. Administrar los recursos y
ejecutar el presupuesto que la ley asigne a la administración de justicia.
|
|
|
|
4. Faʻamalositino malosiaga
faʻafaʻasalaga i luga o faamasino.
|
4. Ejercer facultades
disciplinarias sobre magistrados.
|
|
|
|
5. Filifili i le amataga o le
taualumaga e aveese ai faamasino, pe afai e tatau ai le taofiga, ma faatulaga
le tuuaiga talafeagai.
|
5. Decidir la apertura del
procedimiento de remoción de magistrados, en su caso ordenar la suspensión, y
formular la acusación correspondiente.
|
|
|
|
6. Faʻasalaga tulafono
faatonutonu e fesoʻotaʻi ma le faʻalapotopotoga faʻamasino ma i latou uma e
talafeagai e faʻamautinoa le tutoatasi o faamasino ma le lelei o le tuʻuina
atu o le faʻamasinoga amiotonu.
|
6. Dictar los reglamentos
relacionados con la organización judicial y todos aquellos que sean
necesarios para asegurar la independencia de los jueces y la eficaz
prestación de los servicios de justicia.
|
|
|
|
Mataupu 115 .- O le a aveesea
faamasino o faamasinoga maualalo o le Atunuu mo mafuaaga ua taua i le Mataupu
53, e le au faatonu o moliaga e aofia ai le au tulafono, faamasino ma loia o
le resitalaina a le malo.
|
Artículo 115.- Los jueces de
los tribunales inferiores de la Nación serán removidos por las causales
expresadas en el Artículo 53, por un jurado de enjuiciamiento integrado por
legisladores, magistrados y abogados de la matrícula federal.
|
|
|
|
O lana faaiuga, lea o le a le
mafai ona taofia, o le a leai se aoga e ese mai nai lo le faateʻaina o le ua
molia. Ae o le pagota o le a avea ma moliaga, faamasinoga ma faasalaga e tusa
ai ma tulafono i luma o faamasinoga masani.
|
Su fallo, que será
irrecurrible, no tendrá más efecto que destituir al acusado. Pero la parte
condenada quedará no obstante sujeta a acusación, juicio y castigo conforme a
las leyes ante los tribunales ordinarios.
|
|
|
|
O le a fetaui ma le faatoʻaina
o taualumaga ma, afai e talafeagai, toe faʻatuina le faʻamasino le
faʻamalolo, pe afai o le selau ma le valusefulu aso na alu ese mai le faaiuga
e tatala le taualumaga o le aveeseina, e aunoa ma le tuuina atu o le faaiuga.
|
Corresponderá archivar las
actuaciones y, en su caso, reponer al juez suspendido, si transcurrieren
ciento ochenta días contados desde la decisión de abrir el procedimiento de
remoción, sin que haya sido dictado el fallo.
|
|
|
|
I le tulafono faʻapitoa e pei
ona taua i le Mataupu 114, o le a faʻamautuina le tuufaatasia ma taualumaga a
lenei jury.
|
En la ley especial a que se
refiere el Artículo 114, se determinará la integración y procedimiento de
este jurado.
|
|
|
|
MATAUPU LONA LUA
|
CAPÍTULO SEGUNDO
|
|
|
|
Uiga o le Mana Faamasino
|
Atribuciones del Poder
Judicial
|
|
|
|
Mataupu 116. O le Faamasinoga
Maualuga ma faamasinoga maualalo a le Atunuu, o le malamalama ma le faaiuga o
mataupu uma e tagofia ai mataupu o loo puleaina e le Faavae, ma tulafono a le
atunuu, faatasi ai ma le faataatiaga i le inc. 12 o le Mataupu 75: ma e ala i
feagaiga ma atunuu ese: o mafuaʻaga e faatatau i avefeau, faifeʻau a le malo
ma alii ofisa mai fafo: o mafuaaga o pule a le malo ma pulega o le gataifale:
o mataupu e avea ai le Nation o se pati: o mafuaaga tulai i le va o le lua
poʻo le sili atu o itumalo; i le va o le tasi itumalo ma tuaoi o le isi; i
totonu o tuaoi o itumalo eseese; ma i le va o se itumalo poʻo ona tuaoi, e
faasaga i se Setete poo se tagatanuu mai fafo.
|
Artículo 116.- Corresponde a
la Corte Suprema y a los tribunales inferiores de la Nación, el conocimiento
y decisión de todas las causas que versen sobre puntos regidos por la
Constitución, y por las leyes de la Nación, con la reserva hecha en el inc.
12 del Artículo 75: y por los tratados con las naciones extranjeras: de las
causas concernientes a embajadores, ministros públicos y cónsules
extranjeros: de las causas de almirantazgo y jurisdicción marítima: de los
asuntos en que la Nación sea parte: de las causas que se susciten entre dos o
más provincias; entre una provincia y los vecinos de otra; entre los vecinos
de diferentes provincias; y entre una provincia o sus vecinos, contra un
Estado o ciudadano extranjero.
|
|
|
|
Mataupu 117. I nei tulaga o
le a faatino ai e le Faamasinoga Maualuga lana puleaga e ala i apili e tusa
ai ma tulafono ma tuusaunoaga ua faatonuina e le Fono Aoao; ae i mataupu uma
e aofia ai sui asiasi mai fafo, faifeau ma le au faresaio, ma o le itumalo o
se pati, e tatau ona faaaogaina faapitoa ma faapitoa.
|
Artículo 117.- En estos casos
la Corte Suprema ejercerá su jurisdicción por apelación según las reglas y
excepciones que prescriba el Congreso; pero en todos los asuntos
concernientes a embajadores, ministros y cónsules extranjeros, y en los que
alguna provincia fuese parte, la ejercerá originaria y exclusivamente.
|
|
|
|
Mataupu 118 .- O faamasinoga
masani tau solitulafono, e le maua mai i le aia tatau o le moliaga ua tuuina
atu i le Vaega o Sui Tofia o le a faamutaina e le au faipule, pe a uma ona
faavaeina lenei faalapotopotoga i le Malo. O le faia o nei faamasinoga o le a
faia i le itumalo lava e tasi lea na faia ai le solitulafono; ae afai e faia
lenei mea i fafo atu o tapulaa o le Nation, faasaga i le tulafono a malo, o
le a filifili e le Fono Aoao e ala i se tulafono faapitoa le nofoaga e tatau
ona mulimulitaia ai le faamasinoga.
|
Artículo 118.- Todos los
juicios criminales ordinarios, que no se deriven del derecho de acusación
concedido a la Cámara de Diputados se terminarán por jurados, luego que se
establezca en la República esta institución. La actuación de estos juicios se
hará en la misma provincia donde se hubiere cometido el delito; pero cuando
éste se cometa fuera de los límites de la Nación, contra el derecho de
gentes, el Congreso determinará por una ley especial el lugar en que haya de
seguirse el juicio.
|
|
|
|
Mataupu 119 .- O le taua i le
Malo o le a aofia ai na o le tago i lima e faasaga ia te ia, poo le auai i
ona fili, tuuina atu ia i latou le fesoasoani ma le fesoasoani. O le Fono
Aoao Faitulafono o le a faamautuina e se tulafono faapitoa le faasalaga o
lenei solitulafono; ae o le a le mafai ona pasi mai le tagata amio leaga, e
le mafai foi ona auina atu i le aiga ona o le valea o le tagata mai le
tikeri.
|
Artículo 119.- La traición
contra la Nación consistirá únicamente en tomar las armas contra ella, o en
unirse a sus enemigos prestándoles ayuda y socorro. El Congreso fijará por
una ley especial la pena de este delito; pero ella no pasará de la persona
del delincuente, ni la infamia del reo se transmitirá a sus parientes de
cualquier grado.
|
|
|
|
VAEGA FITU
|
SECCIÓN CUARTA
|
|
|
|
Mai le galuega lautele
|
Del ministerio público
|
|
|
|
Mataupu 120.- O le Matagaluega
a le Malo o se tino tutoatasi e iai le malosi tutoʻatasi ma le faʻatupeina o
le tamaoaiga o loʻo i ai le galuega o le faʻalauteleina o le faʻatinoga o le
amiotonu i le puipuiga o le tulaga faaletulafono o aia lautele a le lalolagi
i le faʻatasi ai ma isi pulega o le Malo.
|
Artículo 120.- El Ministerio
Público es un órgano independiente con autonomía funcional y autarquía
financiera que tiene por función promover la actuación de la justicia en
defensa de la legalidad de los intereses generales de la sociedad en
coordinación con las demás autoridades de la República.
|
|
|
|
Ua tuʻufaʻatasia e se loia
aoao o le Nation ma o se tagata lautele o le puipuiga o le Nation ma isi sui
o le tulafono ua faavaeina.
|
Está integrado por un
procurador general de la Nación y un defensor general de la Nación y los
demás miembros que la ley establezca.
|
|
|
|
O tagata o le ekalesia e
fiafia i le faʻamalosia o le tino ma le le aoga o le totogi.
|
Sus miembros gozan de
inmunidades funcionales e intangibilidad de remuneraciones.
|
|
|
|
TITU LONA LUA
|
TITULO SEGUNDO
|
|
|
|
GALUEGA O LE NOFOAGA
|
GOBIERNOS DE PROVINCIA
|
|
|
|
Mataupu 121 .- O itumalo e
taofia uma le malosiaga e le o tuuina atu e lenei Faavae i le Malo Tele, ma
le tasi na latou faaalia faapitoa mai i tulafono faapitoa i le taimi na
tuufaatasia ai i latou.
|
Artículo 121.- Las provincias
conservan todo el poder no delegado por esta Constitución al Gobierno
federal, y el que expresamente se hayan reservado por pactos especiales al
tiempo de su incorporación.
|
|
|
|
Mataupu 122 .- Latou te
tuuina atu a latou lava faalapotopotoga ma latou pulea e latou. Latou te
filifilia o latou kovana, o latou fai tulafono ma isi ofisa o le itumalo, e
aunoa ma le fesoasoani a le malo tele.
|
Artículo 122.- Se dan sus
propias instituciones locales y se rigen por ellas. Eligen sus gobernadores,
sus legisladores y demás funcionarios de provincia, sin intervención del
Gobierno federal.
|
|
|
|
Mataupu 123 .- O itumalo
taitasi e taʻutaʻua lana lava faavae, e tusa ai ma aiaiga o le Mataupu 5,
faʻamautinoaina le autonomia o le malo ma le faʻatonutonuina o lona lautele
ma mea e aofia i totonu o le faiga faʻavae, faiga faʻapolokiki, pulega,
tamaoaiga ma tupe.
|
Artículo 123.- Cada provincia
dicta su propia constitución, conforme a lo dispuesto por el Artículo 5°
asegurando la autonomía municipal y reglando su alcance y contenido en el
orden institucional, político, administrativo, económico y financiero.
|
|
|
|
Mataupu 124 .- E mafai e
pitonuʻu ona fausia ni vaega mo le tamaoaiga ma agafesootai ma faʻatuina ni
tino e iai le malosi e faʻatino ai o latou faamoemoega ma e mafai foi ona
ulufale atu i maliliega faavaomalo pe afai e le ogatusa ma faiga faʻavae mai
fafo o le Atunuʻu ma e le aʻafia malosiaga i le Malo Tele poʻo le faʻavae
lautele o le Nation; ma le malamalama o le National Congress. O le 'aʻai o
Buenos Aires o le ai ai le pulega faʻavae mo lenei faʻamoemoe.
|
Artículo 124.- Las provincias
podrán crear regiones para el desarrollo económico y social y establecer
órganos con facultades para el cumplimiento de sus fines y podrán también
celebrar convenios internacionales en tanto no sean incompatibles con la
política exterior de la Nación y no afecten las facultades delegadas al
Gobierno federal o el crédito público de la Nación; con conocimiento del
Congreso Nacional. La ciudad de Buenos Aires tendrá el régimen que se
establezca a tal efecto.
|
|
|
|
E i ai i le itumalo le uluai
faavae o punaoa faalenatura oi ai i totonu o latou teritori.
|
Corresponde a las provincias
el dominio originario de los recursos naturales existentes en su territorio.
|
|
|
|
Mataupu 125. E mafai e pitonuʻu
ona faʻataunuʻuina ni feagaiga mo faʻamoemoega o le puleaina o le amiotonu,
manuia tau tamaoaiga ma galuega o mea masani masani, ma le malamalama o le
Federal Congress; ma faʻaleleia lona alamanuia, femalagaiga, fausiaina o
nofoaafi ma taʻavale navigable, le nofoia o fanua o le itumalo, le folasaga
ma le faatuina o pisinisi fou, le faaulufale mai o tupe mai fafo ma le sailia
o ona vaitafe, e ala i tulafono puipuia mo nei faamoemoega , ma ana lava
punaoa.
|
Artículo 125.- Las provincias
pueden celebrar tratados parciales para fines de administración de justicia,
de intereses económicos y trabajos de utilidad común, con conocimiento del
Congreso Federal; y promover su industria, la inmigración, la construcción de
ferrocarriles y canales navegables, la colonización de tierras de propiedad
provincial, la introducción y establecimiento de nuevas industrias, la
importación de capitales extranjeros y la exploración de sus ríos, por leyes
protectoras de estos fines, y con sus recursos propios.
|
|
|
|
O pitonuʻu ma le 'aʻai o
Buenos Aires e mafai ona tausia faʻasalalauga faʻasalalau mo tagata lautele
ma tagata tomai faapitoa; ma faʻateleina le alualu i luma o le tamaoaiga,
atinaʻeina o tagata, faʻafaigaluegaina, aʻoga, saienisi, malamalama ma
aganuu.
|
Las provincias y la ciudad de
Buenos Aires pueden conservar organismos de seguridad social para los
empleados públicos y los profesionales; y promover el progreso económico, el
desarrollo humano, la generación de empleo, la educación, la ciencia, el
conocimiento y la cultura.
|
|
|
|
Mataupu 126 .- E le
faaaogaina e le itumalo le pule ua tuuina atu i le Nation. E le mafai ona
latou faia ni faʻasalaga faʻavae o uiga faʻapolokiki; po o le tuuina atu o
tulafono i luga o fefaatauaiga, po o totonugalemu i fafo po o fafo; po o le
faavaeina o aganuʻu a le itumalo; po o tupe siliva; pe faʻatuina foi faletupe
ma le malosiaga e tuʻuina atu ai faletupe, e aunoa ma se faatagaga mai le
Federal Congress; po o le faatonuina o Tulafono Tau le Va o Tagata,
Fefaatauaiga, Penalē ma Mining, ina ua uma ona faatagaina e le Fono Aoao; poʻo
le faʻatonuina faapitoa o tulafono e uiga i tagatanuu ma le faʻatautaia,
gaumativa, tupe taufaasese po o pepa a le Setete; po o le faavaeina o aia
tatau o tonnage; poʻo le faʻauluina o vaʻa poʻo le siiina o autau, sei vagana
ai i le tulaga o osofaʻiga mai fafo poo se tulaga lamatia e oʻo mai ai e le
faʻamaonia ai le faatuutuu ona tuʻuina atu lea o le tala i le Malo Tele; pe
tofia pe talia ni sooupu mai fafo.
|
Artículo 126.- Las provincias
no ejercen el poder delegado a la Nación. No pueden celebrar tratados
parciales de carácter político; ni expedir leyes sobre comercio, o navegación
interior o exterior; ni establecer aduanas provinciales; ni acuñar moneda; ni
establecer bancos con facultad de emitir billetes, sin autorización del
Congreso Federal; ni dictar los Códigos Civil, Comercial, Penal y de Minería,
después que el Congreso los haya sancionado; ni dictar especialmente leyes
sobre ciudadanía y naturalización, bancarrotas, falsificación de moneda o
documentos del Estado; ni establecer derechos de tonelaje; ni armar buques de
guerra o levantar ejércitos, salvo el caso de invasión exterior o de un
peligro tan inminente que no admita dilación dando luego cuenta al Gobierno
federal; ni nombrar o recibir agentes extranjeros.
|
|
|
|
Mataupu 127.- E leai se
itumalo e mafai ona faʻaalia, pe faia se taua faasaga i seisi itumalo. O lau
faitioga e tatau ona tuʻuina atu i le Faamasinoga Maualuga a le Faamasinoga
ma faʻamaonia. O a latou osofaʻiga o le mea moni o taua tau i le va o tagata,
faʻamatalaina o le fouvale po o le vevesi, lea e tatau i le malo tele ona
taofia ma taofia e tusa ai ma le tulafono.
|
Artículo 127.- Ninguna
provincia puede declarar, ni hacer la guerra a otra provincia. Sus quejas
deben ser sometidas a la Corte Suprema de Justicia y dirimidas por ella. Sus
hostilidades de hecho son actos de guerra civil, calificados de sedición o
asonada, que el Gobierno federal debe sofocar y reprimir conforme a la ley.
|
|
|
|
Mataupu 128.- O kovana
pitonuu o sui sui ia o le malo tele e faamalosia ai le Faavae ma tulafono a
le Malo.
|
Artículo 128.- Los
gobernadores de provincia son agentes naturales del Gobierno federal para
hacer cumplir la Constitución y las leyes de la Nación.
|
|
|
|
Mataupu 129. O le aai o
Buenos Aires o le ai ai se pulega o le malo tutoatasi ma lona lava malosiaga
o le tulafono ma le pulega faa-faamasinoga, ma o le a filifilia saʻo lava le
ulu o le malo e le taulaga o le aai.
|
Artículo 129.- La ciudad de
Buenos Aires tendrá un régimen de Gobierno autónomo con facultades propias de
legislación y jurisdicción, y su jefe de gobierno será elegido directamente
por el pueblo de la ciudad.
|
|
|
|
O le tulafono o le a faʻamautinoa
ai le fiafia o le Setete o le Atunuʻu aʻo avea le aai o Buenos Aires o le
laumua a le malo.
|
Una ley garantizará los
intereses del Estado nacional mientras la ciudad de Buenos Aires sea capital
de la Nación.
|
|
|
|
I totonu o le auivi o aiaiga
o lenei tusiga, o le a faapotopotoina e le Konekeresi a le Nation tagata o le
aai o Buenos Aires ina ia, e ala mai i sui latou te filifilia mo lena
faamoemoe, latou te faatonuina le tulaga faaleaoaoga oa latou
faalapotopotoga.
|
En el marco de lo dispuesto
en este artículo, el Congreso de la Nación convocará a los habitantes de la
ciudad de Buenos Aires para que, mediante los representantes que elijan a ese
efecto, dicten el estatuto organizativo de sus instituciones.
|
|
|
|
FAUTUAGA FESOASOANI
|
DISPOSICIONES TRANSITORIAS
|
|
|
|
Muamua O le Atunuu o
Atenitina na faamaonia lana pulega faaletulafono i luga o Malvinas, South Georgias
ma South Sandwich Islands ma le vaitau tutusa o le sami ma nofoaga faapitoa,
ona o se vaega taua o le teritori o le atunuu.
|
Primera. La Nación Argentina
ratifica su legítima e imprescriptible soberanía sobre las islas Malvinas,
Georgias del Sur y Sandwich del Sur y los espacios marítimos e insulares
correspondientes, por ser parte integrante del territorio nacional.
|
|
|
|
O le toe faʻaleleia o nei
teritori ma le faʻamalosia atoatoa o le pule faʻavae, faaaloalo i le soifuaga
o tagata o loʻo nonofo ai, ma ia tusa ai ma mataupu faavae o tulafono faava o
malo, o le a avea ma sini tumau ma le le mafai ona suia o tagata Atenitina.
|
La recuperación de dichos
territorios y el ejercicio pleno de la soberanía, respetando el modo de vida
de sus habitantes, y conforme a los principios del derecho internacional,
constituyen un objetivo permanente e irrenunciable del pueblo argentino.
|
|
|
|
Lua. O galuega lelei ua
faasinomia i le Mataupu 37 i lana parakalafa mulimuli e ono le itiiti ifo na
i lo na o le taimi na amata ai lenei Faavae ma o le a tumau e pei ona
fuafuaina e le tulafono.
|
Segunda. Las acciones
positivas a que alude el Artículo 37 en su último párrafo no podrán ser
inferiores a las vigentes al tiempo de sancionarse esta Constitución y
durarán lo que la ley determine.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 37)
|
(Corresponde al Artículo 37)
|
|
|
|
Tolu. O le tulafono lea e
faatonutonu ai le faatinoina o le polokalame lauiloa e tatau ona faamaonia i
totonu o le sefuluvalu masina o lenei faatagaga.
|
Tercera. La ley que
reglamente el ejercicio de la iniciativa popular deberá ser aprobada dentro
de los dieciocho meses de esta sanción.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 39)
|
(Corresponde al Artículo 39)
|
|
|
|
Fa O sui auai nei o le Senate
o le Malo o le a umia le tofi seia oʻo i le maeʻa o le tulafono e tutusa ma
ia mea taitasi.
|
Cuarta. Los actuales
integrantes del Senado de la Nación desempeñarán su cargo hasta la extinción
del mandato correspondiente a cada uno.
|
|
|
|
I le taimi o le toe faafouina
o le tolu o le Senate i le sefuluiva ivasefululima, i le faaiuga o tuutuuga o
le tofi o senatoa uma ua filifilia i le sefuluiva selau valu sefulu ono, o le
a tofia foi le seneteni lona tolu e le itumalo mo Suifono taitasi. O le
setete o senators mo itumalo taitasi o le a tuufaatasia, pe afai e mafai, ina
ia lua nofoa e fetaui ma le vaega faaupufai po o faiga palota uma e tele le
numera o sui usufono i totonu o le fono faitulafono, ma le vaega faaupufai o
totoe po o palota uma e mulimuli mai i le numera o ona sui auai. I le tulaga
o se fusiua, o le palota faaupufai po o faiga palota uma na mafai ona mauaina
le tele o palota i le taimi nei o le a manumalo ai le palota a le
aufaipisinisi.
|
En ocasión de renovarse un
tercio del Senado en mil novecientos noventa y cinco, por finalización de los
mandatos de todos los senadores elegidos en mil novecientos ochenta y seis,
será designado además un tercer senador por distrito por cada Legislatura. El
conjunto de los senadores por cada distrito se integrará, en lo posible, de
modo que correspondan dos bancas al partido político o alianza electoral que
tenga el mayor número de miembros en la legislatura, y la restante al partido
político o alianza electoral que le siga en número de miembros de ella. En
caso de empate, se hará prevalecer al partido político o alianza electoral
que hubiera obtenido mayor cantidad de sufragios en la elección legislativa
provincial inmediata anterior.
|
|
|
|
O le palotaina o senators e
suitulaga ia i latou o latou tuutuuga e muta i le sefuluiva ivasefulu valu,
faapea foi ma le filifilia po o ai e suia so o se sui o le taimi nei i le
mataupu o le faaaogaina o le Mataupu 62, e tatau ona faia e nei lava tulafono
o le tofiga. Ae ui i lea, o le vaega faaupufai po o le au palota uma o loo i
ai le numera toatele o sui o le Fono Aoao i le taimi o le palota a le Senate,
o le ai ai le aiā tatau e filifilia ai lona sui faatu, ma na o le pau lava
lea o le a le filifilia ia senetene e toatolu. faiga faaupufai po o palota uma.
|
La elección de los senadores
que reemplacen a aquellos cuyos mandatos vencen en mil novecientos noventa y
ocho, así como la elección de quien reemplace a cualquiera de los actuales
senadores en caso de aplicación del Artículo 62, se hará por estas mismas reglas
de designación. Empero, el partido político o alianza electoral que tenga el
mayor número de miembros en la Legislatura al tiempo de la elección del
senador, tendrá derecho a que sea elegido su candidato, con la sola
limitación de que no resulten los tres senadores de un mismo partido político
o alianza electoral.
|
|
|
|
O nei tulafono o le a aoga
foi i le filifiliga o senitene e le aai o Buenos Aires, i le ivaselau selau
ivasefulu lima e le palota, ma i le sefuluiva ivasefulu valu, e le tulafono o
le aai.
|
Estas reglas serán también
aplicables a la elección de los senadores por la ciudad de Buenos Aires, en
mil novecientos noventa y cinco por el cuerpo electoral, y en mil novecientos
noventa y ocho, por el órgano legislativo de la ciudad.
|
|
|
|
O le filifiliga o senators
uma ua faasinomia i totonu o lenei fuaiupu e tatau ona faia ma se faamoemoe e
le itiiti ifo i le tolusefulu pe sili atu nai lo le ivasefulu aso i le taimi
lea e tatau ai i le senia ona tauaveina lana galuega.
|
La elección de todos los
senadores a que se refiere esta cláusula se llevará a cabo con una
anticipación no menor de sesenta ni mayor de noventa días al momento en que
el senador deba asumir su función.
|
|
|
|
I tulaga uma lava, o sui mo
le au senitonu o le a tuuina atu e vaega faaupufai po o faiga palota. O le faʻatinoga
o tulafono ma tulafono e tatau ona folafolaina o le a faʻamaonia e le
Tulafono o Faiga Palota a le Atunuʻu ma tuʻuina atu i le Fono Faitulafono.
|
En todos los casos, los
candidatos a senadores serán propuestos por los partidos políticos o alianzas
electorales. El cumplimiento de las exigencias legales y estatutarias para
ser proclamado candidato será certificado por la Justicia Electoral Nacional
y comunicado a la Legislatura.
|
|
|
|
Soo se taimi lava e filifilia
ai se Senate a le Atunuʻu, o le a tofia se isi sui, o le a faia i mataupu o
le Mataupu 62.
|
Toda vez que se elija un
senador nacional se designará un suplente, quien asumirá en los casos del
Artículo 62.
|
|
|
|
O pule a le senitene
filifilia e ala i le faaaogaina o lenei fuaiupu o le a tumau seia oo i le aso
9 Tesema o le lua afe ma le tasi.
|
Los mandatos de los senadores
elegidos por aplicación de esta cláusula transitoria durarán hasta el nueve
de diciembre del dos mil uno.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 54)
|
(Corresponde al Artículo 54)
|
|
|
|
Lima O Sui Usufono o le
Senate o le a filifilia i le faiga ua taua i le Mataupu 54 i totonu o le lua
masina ao lei oo ia Tesema le sefulu o le lua afe ma le tasi, ma filifili i
le tulaga, pe a uma ona feiloai, e tatau ona tuua i le masina muamua ma lona
lona lua .
|
Quinta. Todos los integrantes
del Senado serán elegidos en la forma indicada en el Artículo 54 dentro de
los dos meses anteriores al diez de diciembre del dos mil uno, decidiéndose
por la suerte, luego que todos se reúnan, quienes deban salir en el primero y
segundo bienio.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 56)
|
(Corresponde al Artículo 56)
|
|
|
|
Ono O se faiga faʻalagolago-auai
i pulega e tusa ai ma aiaiga o le inc. 2 o le Mataupu 75 ma tulafono
faatonutonu a le ofisa feterale, o le a faavaeina ao lei oo i le faaiuga o le
tausaga 1996; o le tufatufa atu o malosiaga, auaunaga ma galuega tauave e
faamalosia i le faʻatagaina o lenei toe fuataʻiga, e le mafai ona suia e
aunoa ma le faamaoniga a le itumalo o loʻo aafia ai; o le a le mafai foi ona
suia le tufatufaina o punaoa e tusa ai ma le faʻatagaina o lenei toe
fuataʻiga i tupe faʻaalu a itumalo, ma i itu uma e lua seia oʻo ina
faʻatulafonoina le faʻatasia o pulega faʻavae.
|
Sexta. Un régimen de
coparticipación conforme lo dispuesto en el inc. 2 del Artículo 75 y la
reglamentación del organismo fiscal federal, serán establecidos antes de la
finalización del año 1996; la distribución de competencias, servicios y
funciones vigentes a la sanción de esta reforma, no podrá modificarse sin la
aprobación de la provincia interesada; tampoco podrá modificarse en desmedro
de las provincias la distribución de recursos vigente a la sanción de esta
reforma y en ambos casos hasta el dictado del mencionado régimen de
coparticipación.
|
|
|
|
O lenei fuaiupu e le afaina
ai le faataliina o pulega poo faamasinoga e tulai mai i eseesega i le
faasoasoaina o agavaa, auaunaga, galuega poo punaoa i le va o le Atunuu ma le
itumalo.
|
La presente cláusula no
afecta los reclamos administrativos o judiciales en trámite originados por
diferencias por distribución de competencias, servicios, funciones o recursos
entre la Nación y las provincias.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 75,
parakalafa 2).
|
(Corresponde al Artículo 75
inc. 2).
|
|
|
|
Fitu O le Fono Aoao e tatau
ona faatino i le aai o Buenos Aires, pe a fai o le laumua o le Nation o tiute
faale-tulafono o loo tumau pea e tusa ai ma le Mataupu 129.
|
Séptima. El Congreso ejercerá
en la ciudad de Buenos Aires mientras sea capital de la Nación las
atribuciones legislativas que conserve con arreglo al Artículo 129.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 75 i
le 30).
|
(Corresponde al Artículo 75
inc. 30).
|
|
|
|
Valu O tulafono na tuʻufaʻatasia
muamua na iai e leʻo aofia ai se vaitaimi ua faʻamautuina mo lana
faamalositino o le a muta le lima tausaga i le maeʻa ai o le aso o lenei
aiaiga, vagana ai le mea na faʻamaonia manino e le Congress of the Nation e
se tulafono fou.
|
Octava. La legislación
delegada preexistente que no contenga plazo establecido para su ejercicio
caducará a los cinco años de la vigencia de esta disposición excepto aquella
que el Congreso de la Nación ratifique expresamente por una nueva ley.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 76).
|
(Corresponde al Artículo 76).
|
|
|
|
Iva O le pule a le peresetene
i le faamalositino i le taimi o le faʻamaoniaina o lenei toefuataʻiga e tatau
ona avea o se vaitaimi muamua.
|
Novena. El mandato del
presidente en ejercicio al momento de sancionarse esta reforma deberá ser
considerado como primer período.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 90)
|
(Corresponde al Artículo 90)
|
|
|
|
Tolu O le pule a le
Peresetene o le Nation o loʻo umia le ofisa ia Iulai 8, 1995 o le a faamutaina
i le aso 10 o Tesema, 1999.
|
Décima. El mandato del
Presidente de la Nación que asuma su cargo el 8 de julio de 1995 se
extinguirá el 10 de diciembre de 1999.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 90)
|
(Corresponde al Artículo 90)
|
|
|
|
Sefulutasi Le maeʻa o tofiga
ma le tapulaa tapulaʻa ua aiaia i le Mataupu 99 inc. 4 o le a amata
faamamaluina i le lima tausaga talu ona faʻataunuʻuina lenei suiga faʻavae.
|
Undécimo. La caducidad de los
nombramientos y la duración limitada previstas en el Artículo 99 inc. 4 entrarán
en vigencia a los cinco años de la sanción de esta reforma constitucional.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 99
inc 4)
|
(Corresponde al Artículo 99
inc. 4)
|
|
|
|
Lona sefululua. O faʻamaumauga
faʻatulagaina i faatufugaga. 100 ma le 101 o le mataupu lona fa o le vaega
lona lua o le vaega lona lua o lenei Faavae, e faasino i le ulu o le Kapeneta
o Minisita, o le a amata faamamaluina i le aso 8 o Iulai, 1995.
|
Duodécima. Las prescripciones
establecidas en los arts. 100 y 101 del capítulo cuarto de la sección segunda
de la segunda parte de esta Constitución referidas al jefe de gabinete de
ministros, entrarán en vigencia el 8 de julio de 1995.
|
|
|
|
O le ulu o le cabinet o faifeʻau
o le a tofia mo le taimi muamua i le aso 8 o Iulai, 1995 seia oʻo i lena aso,
o le a faʻaaogaina o latou malosiaga e le Peresetene o le Malo.
|
El jefe de gabinete de
ministros será designado por primera vez el 8 de julio de 1995 hasta esa
fecha sus facultades serán ejercitadas por el Presidente de la República.
|
|
|
|
(E fetaui ma mataupu 99, 7,
100 ma le 101.)
|
(Corresponde a los arts. 99
inc. 7, 100 y 101.)
|
|
|
|
Lona sefulutolu E tusa ma le
tolu selau ma le onosefulu aso o le aoga o lenei toefuataʻiga, e mafai ona
tofia sui filifilia i lalo o le taualumaga ua aiaia i totonu o lenei Faavae.
Seʻi vagana o le a faʻaaoga muamua le faiga o loʻo i ai nei.
|
Decimotercera. A partir de
los trescientos sesenta días de la vigencia de esta reforma los magistrados
inferiores solamente podrán ser designados por el procedimiento previsto en
la presente Constitución. Hasta tanto se aplicará el sistema vigente con
anterioridad.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 114)
|
(Corresponde al Artículo 114)
|
|
|
|
Fa sefulufa. O mataupu o loʻo
faia i luma o le Vaega a Sui Tofia i le taimi o le faʻatulagaina o le Fono a
le Matāgaluega, o le a auina atu ia i latou mo faamoemoega o le inc. 5 o le
Mataupu 114. O i latou e ulufale i le Senate o le a faaauau pea iina seia oo
i le latou faaiuga.
|
Decimocuarta. Las causas en trámite
ante la Cámara de Diputados al momento de instalarse el Consejo de la
Magistratura, les serán remitidas a efectos del inc. 5 del Artículo 114. Las
ingresadas en el Senado continuarán allí hasta su terminación.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 115)
|
(Corresponde al Artículo 115)
|
|
|
|
Fasefulu. Seia vagana ai
malosiaga e tulai mai i le pulega fou o le pule tutoatasi o le aai o Buenos
Aires, o le a faia e le Fono Aoao tulafono faapitoa i luga o lona teritori, i
tuutuuga tutusa e tusa ai ma le faʻatagaina o lenei.
|
Decimoquinta. Hasta tanto se
constituyan los poderes que surjan del nuevo régimen de autonomía de la
ciudad de Buenos Aires, el Congreso ejercerá una legislación exclusiva sobre
su territorio, en los mismos términos que hasta la sanción de la presente.
|
|
|
|
O le a filifilia le ulu o le
Malo i le tausaga e tasi le afe iva selau ma le ivasefulu lima.
|
El jefe de Gobierno será
elegido durante el año mil novecientos noventa y cinco.
|
|
|
|
O le tulafono ua aiaia i le
parakalafa lona lua ma le tolu o le Mataupu 129, e tatau ona faʻatagaina i
totonu o le vaitaimi lua selau fitu sefulu aso mai le aso amata o lenei
Faavae.
|
La ley prevista en los
párrafos segundo y tercero del Artículo 129, deberá ser sancionada dentro del
plazo de doscientos setenta días a partir de la vigencia de esta Constitución
|
|
|
|
Seia vagana ua tuuina atu le
tulafono a le faalapotopotoga, o le tofia ma le aveesea o faamasino mai le
aai o Buenos Aires o le a pulea e aiaiga o faatufugaga. 114 ma le 115 o lenei
Faavae.
|
Hasta tanto se haya dictado
el estatuto organizativo la designación y remoción de los jueces de la ciudad
de Buenos Aires se regirá por las disposiciones de los arts. 114 y 115 de
esta Constitución.
|
|
|
|
(E tutusa ma le Mataupu 129)
|
(Corresponde al Artículo 129)
|
|
|
|
Sefulufa. O lenei toe fuataʻiga
e amata faamamaluina i le aso talu ona lolomiina. O sui auai o le Fono
Faavae, le Peresetene o le Atunuu o Atenitina, o peresitene o le Fono Aoao
Faitulafono ma le Peresetene o le Faamasinoga Sili o Faamasinoga ua faia se
tautoga i le faiga lava lea i le aso 24 o Aokuso, 1994, i Palacio San José,
Concepción o Iurukuei, itumalo o Entre Ríos.
|
Decimosexta. Esta reforma
entra en vigencia al día siguiente de su publicación. Los miembros de la
Convención Constituyente, el presidente de la Nación Argentina, los
presidentes de las Cámaras Legislativas y el presidente de la Corte Suprema
de Justicia prestan juramento en un mismo acto el día 24 de agosto de 1994,
en el Palacio San José, Concepción del Uruguay, provincia de Entre Ríos.
|
|
|
|
O pule taitasi a le Setete ma
le itumalo ma pulega o le malo e faatulaga mea e tatau mo ona sui auai ma
ofisa e tauto ai i lenei Faavae
|
Cada poder del Estado y las
autoridades provinciales y municipales disponen lo necesario para que sus
miembros y funcionarios juren esta Constitución
|
|
|
|
Lona sefulufitu O le faʻasalalauga
faʻatulafonoina, ua faʻatagaina e lenei Fono Faʻavae, ua suia ai le mea o
loʻo faʻamalosia nei.
|
Decimoséptima. El texto
constitucional ordenado, sancionado por esta Convención Constituyente,
reemplaza al hasta ahora vigente.
|
|
|
|
TUUINA ATU I LE SAUNIGA O LE
FAʻAALIGA O LE FAʻAALIGA O NATIONAL, I LE NOFOAGA O SANTA FE, I ASO LUA LUA
LUA ASO O LE ASO O AUSUSO ONA LONA LUMA MA LE NINETY-FOUR.
|
DADA EN LA SALA DE SESIONES
DE LA CONVENCIÓN NACIONAL CONSTITUYENTE, EN LA CIUDAD DE SANTA FE, A LOS
VEINTIDÓS DÍAS DEL MES DE AGOSTO DEL AÑO MIL NOVECIENTOS NOVENTA Y CUATRO.
|
|
|
|
Fuaiupu 2. - O tusitusiga ua
tusia i le Mataupu 1 o lenei tulafono e aofia ai aiaiga uma faale-faavae ua
faatagaina e le Feagaiga a le Atunuu Auai na faapotopoto i aai o Santa Fe ma
Paraná i le 1994, e aofia ai le Mataupu 77, vaega lona lua, le faamaoniga i
le sauniga o Aukuso 1, 1994, lea e taʻua ai:
|
ARTICULO 2º.- El texto
transcripto en el Artículo 1º de la presente ley incluye todas las
disposiciones constitucionales sancionadas por la Convención Nacional Constituyente
reunida en las ciudades de Santa Fe y Paraná en el año 1994, comprendiendo
como Artículo 77, segunda parte, la aprobada en la sesión del primero de
agosto de 1994 que expresa:
|
|
|
|
O pili e suia ai le faiga
palota ma vaega faaupufai e tatau ona faamaonia e le toatele o le numera o le
aofai o sui auai o le Maota.
|
Los proyectos de ley que
modifiquen el régimen electoral y de partidos políticos deberán ser aprobados
por mayoría absoluta del total de los miembros de las Cámaras.
|
|
|
|
ARTICLE 3º.- Lomia i le Pepa
Taualoa.
|
ARTICULO 3º.- Publíquese en
el Boletín Oficial.
|
|
|
|
ARTICLE 4º.- Talosaga i le
Pule Pule
|
ARTICULO 4º.- Comuníquese al
Poder Ejecutivo
|
|
|
|
TUUINA ATU I LE SAUNIGA O LE
GALUEGA, I BUENOS AIRES, I LE FITU FITU ASO O LE MASINA O LE TESEMA O LE
TAUSAGA TAULAGA MA LE FUAFUA MA LE FAʻAALIGA.
|
DADA EN LA SALA DE SESIONES
DEL CONGRESO ARGENTINO, EN BUENOS AIRES, A LOS QUINCE DIAS DEL MES DE
DICIEMBRE DEL AÑO MIL NOVECIENTOS NOVENTA Y CUATRO.
|
March 04, 2019
samoano-español FAATULAGAINA O LE GALUEGA AGA-CONSTITUCIÓN DE LA NACIÓN ARGENTINA
More bilingual texts:
-
Русский (Russian) English Израильтяне, арабы обвиняют друг друга в эксплуатации вирус для политической выгоды. Жители Восточного Иерусалима ...
-
中文 (Chinese) 한국어 (Korean) 喀布尔爆炸:自杀袭击在教育中心 - 警察中至少有19人死亡。爆炸发生在城市西部达什特-e-Barchi地区的Kaaj教育中心。 Kabul Blast : Education Center -Police에서 자살 공격 후 최...
-
Русский (Russian) English когда быстро растущая экономика Индии в огорчить форму. Есть ли план правительства ?. Правительство представило бю...
-
中文 (Chinese) English 欧洲热浪:在15个意大利城市发出的红色警报。罗马和其他地方的健康警告是南部和中欧的极端天气。 Europe heatwave: Red alerts issued in 15 Italian cities. Health warnings...
-
tamil español அர்ஜென்டீன நாட்டினுடைய அரசியலமைப்பு CONSTITUCIÓN DE LA NACIÓN ARGENTINA முன்னுரை PREÁMBULO நாங்கள் அர்ஜென்டினாவின் மக்கள் பிரத...
-
한국어 (Korean) English 미얀마 쿠데타 : 군사에 페이스 북, 인스 타 그램 장소 즉각 금지. 페이스 북은 미얀마에서 치명적인 폭력이 군대에서 금지의 필요성을 초래했다. Myanmar coup: Facebook, Instagram plac...